Тӧд вылӧ уси

Стӧч вит во сайын босьтчи коми кыв велӧдны. Кыдзи да мый артмис, важӧн ас блогӧ нин гижи. Чайта, оз ков выльысь висьтавны, кутшӧм донаторйӧн коми кыв меным лои. Быд лун сійӧн вӧдитча — лыддьыся да гижа, овлӧ — и сёрнита, овлӧ — и мӧвпала. Дерт, менам пай коми кыв сӧвмӧдӧмӧ зэв ичӧт. Ыджыд пай пуктӧмаӧсь да ӧні пуктӧны мукӧдъяс — и ме дугдывтӧг аттьӧала найӧс, а ачым вӧча мый кужа да мый удита.

Лыдди нин уна сикаса мича коми гижӧд, нимкодяси сійӧн. Аддзывла и мисьтӧмтор — кыдзи коми кыв сӧвмӧм мытшасьӧ йӧзлӧн йӧйлунӧ, веськодьлунӧ либӧ горшлунӧ — да жугыльтча сыысь. Но мичлуныс вынаджык. Ме ньӧти ог жалит, мый коми енкӧлаӧ пыри.

Неыджыд пасйӧд да нӧшта ӧти подстрочник

Важӧн нинӧм эг гижлы да, кад нин "ловзьыны". Медбӧръя тӧлысь чӧжыс "Ордым" журналысь гижӧдъяссӧ Коми онлайн небӧгаинӧ пукталі, Владимир Тиминлысь "Эжва Перымса зонка" ыджыд повесьтсӧ тексталі (FineReader'ӧн распознайті да прӧвериті) да нӧшта ӧти гырыськодь коми гижӧд текстуйті (набериті). Метроын ветлігӧн лыдди Иван Тороповлысь "Арся сьыланкыв" повесьтсӧ, Нина Куратовалысь "Аппассионата" да "Важ фотокарточка" висьтъяссӧ.

Удмурт кывйӧн зэв этша лыддьыси да гижи да, талун аслым тшӧкті петны "комфорт зонаысь". Босьтчи нуӧдны луннебӧгӧс "удмурт сямен": мый вӧчи, кутшӧм поводдя да мый да. Кута лача, сёрӧнджык интереснӧйджыкторъяс пасйыны велала.

Нӧшта Кузебай Гердлысь "Кам ёросын" ("Кама гӧгӧрын") кывбурсӧ талун лыдди (татысь; 21-ӧд лист бок). Со подстрочникыс:

"Вӧръяс, ыджыд вӧръяс, юяс, некор быртӧм тыяс, бара вӧръяс, помтӧм-дортӧм эрдъяс, видзӧдӧмӧн юрӧс пальӧдысь видзьяс. Кӧнкӧ жыннян гажтӧма бовгӧ, рудзӧг пӧвстын тӧв ӧтнас кышакылӧ, енэжас кодзувъяс дзирдалӧны-югъялӧны, сиктъясын йӧзыс номыръяс моз олӧны. Тані сьӧлӧмӧс нинӧм оз такӧд, лов кылӧмӧс нинӧм оз личӧд; сӧмын ылын сиктъяс ловзьӧны, вӧръяс кышӧдчӧмӧн матігӧгӧрӧс пальӧдӧны. Пӧрысь морт кодь, енэжыс кымӧра, гӧгӧр чӧв-лӧнь... букыш лун. Сӧмын Кама берегас нӧйтчӧ, эралӧмӧн резсьӧ, шондіа лун чуксалӧ!"

«Синтӧмалны колмас велӧдчыны...»

Тайӧ цитатасӧ медводзысь аддзи Альберт Ванеевлысь небӧгсӧ лыддигӧн: сійӧ вӧлі босьтӧма «Веглясян да педзан кадӧ олім» кывбурлы эпиграф пыдди. Тайӧ мича, но наивнӧй кывбурыс гижӧма вӧлі сёр перестройка кадӧ:

«Веглясян да педзан кадӧ олім:
Кӧсйӧмъяслы кӧвъялісны полӧм...»

«...Ӧні быттьӧ венім тірзян полӧм,
Да вот больгӧмӧн оз ладмы олӧм,
Ог кӧ кутӧй збыльысь зэлӧдчыны,
Уджсӧ бертны выльысь велӧдчыны.»

Регыдӧн Альберт Ванеев гӧгӧрвоӧма: перестройкасьыс сӧмын лёк лои. 1993-ӧд вося небӧгас  йӧзӧдӧма «Ми кыргорув лэччим...» кывбурсӧ:

«...Сісь кыв: перестройка
Дзик пыкӧс кодь, дой кодь
Да син водзын чераньвез дзуг...»

А «педзан кадыс» эз нин кажитчы сылы вывті омӧльӧн:

«...Но ӧд сэки ми эг корысялӧй-дзайгӧй,
И эз лысьтны чӧвтны кок уланым лы,
Нӧйтӧм понъясӧн сэк асьнымӧс эг чайтӧй,
Чужан му весьтаным кывліс сьылӧм шы...»
(«Шузьӧм кад» кывбурысь)

Сёрӧнджык ме корси «Синтӧмавны ковмас велӧдчыны» цитата серти Иван Куратовлысь поэмасӧ («Пасъяс синтӧмлӧн»). Некымынысь нин сійӧс лыдди. Тайӧ автобиографическӧй поэма, но ме и сэсь некымын ас тӧдсаӧс аддзи. Шуам, казьтыштчис ыджыд мамлӧн нывъёртыс; ме сы ордӧ кувтӧдзыс ветлывлі. Сійӧ вӧлі ӧтка пӧч, пӧшти синтӧм. Со тайӧ стрӧкаяссӧ лыддигӧн пырысьтӧм-пыр и усис тӧд вылӧ:

«Коркӧ, уна уджавліг, 
Виччысьлі ме гусьӧник 
Ойбыртан кад, вой, мед аски 
Бара пелька уджалас ки. 
Муніс тайӧ райса кад. 
Немкерӧм и пемыд — ад: 
Зарни асыв ог нин виччысь, 
Удж вылӧ ме ог нин мыччысь!
........
Коді мем, код чой-вок, код бур тӧдса,
Коді лёк йӧз — менам синлы пӧдса...
..........
Югыдтӧг и эбӧстӧг сэк эновтча,
Понда вӧймыны пыр лунысь-лунӧ...
Выльсӧ ог тӧд, важыс вунӧ,
Быд бур аддзывтӧг и лыддьытӧг.»

Нӧшта некымын тор поэмасьыс менӧ весиг синваӧдз вайӧдісны... А Гарпияяс йылысь лыддигӧн Тима Веньлӧн «Тӧв йыв Варыш» тӧд вылӧ усис. Со Иван Куратовлӧн:

«Тэ моз ми ог пӧдӧ муын, —
Гарпияяс раксӧны: —
Колльӧдам ми гу вылӧдзыд —
И бӧр карӧ — гуын кӧдзыд...

Паськыда ми югыд вылын
Гулюяскӧд, кутшъяскӧд
Лэбалам, ог гуӧ пырӧ...
Кув, эн пов! И шог сэн бырӧ!»

Лёк Гарпияяс лэбалӧны да синтӧм мортӧс гуӧ тойлалӧны. А «Тӧв йыв Варыш» поэмаын ӧбразыс дзик мӧдар: лэбалӧ повтӧм лэбач, а му вылын веглясьӧ лёк Гундыр. И мыйлакӧ мӧвп менам чужис: сёр перестройка да сы бӧрся кадӧ лёк Гарпияяс лэбавлісны да синтӧм йӧзӧс гуӧ тойлалісны, а ӧні Гундыръяс веглясьӧны да повтӧмджыкъяс вылын сералӧны. И тайӧ, и сійӧ — капитализм.

***

Талун Иван Куратовлӧн да Альберт Ванеевлӧн чужан лун. Медым жӧ коми йӧз оз синтӧмавны! Медым кутасны лыддьыны да пыдіа гӧгӧрвоны налысь гижӧдъяссӧ!

Монэ визьтэм шуо (Менӧ вежӧртӧмӧн шуӧны)

Тайӧ Куӟебай Гердлӧн кывбурыс. Петкӧдла сылысь коми подстрочник (оригиналсӧ позьӧ аддзыны татысь, 79-ӧд лист бок вылысь). Ачым абу гижысь да, серпаса комиӧдӧм лӧсьӧдны ог куж...

Со подстрочникыс:

"Удмурт войтырлы уджалӧмысь менӧ рочьяс вежӧртӧмӧн шуӧны. Коньӧр йӧзӧс садьмӧдӧмысь менӧ найӧ мустӧмтӧны. Недырся ёртъяс жӧ, уджысь полӧмла, дзик ӧткаӧн менӧ колисны: рочӧ пӧрӧмӧн асьнысӧ янӧдтӧг — рочьяслы уджавны петісны. Коньӧр айясыс, коньӧр мамъясыс! Мыйла найӧс чужтінныд? Войнас-луннас мырсьӧмӧн, мыйла найӧс видзинныд? Медым быдмӧм бӧраныс тіянӧс ӧткаӧн няйт пӧвстын колисны? Медым удмурт войтырысь яндысиг удмуртъясӧс мустӧмтісны?.."

Укно улын чебер льӧмпу, чебер льӧмпу някыръяське...

Комиӧн кӧ, "Ӧшинь улын мича льӧмпу, мича льӧмпу кусыньтчӧ..." 

Тайӧ Кузебай Гердлӧн "Сяськаяськись льӧмпу" ("Дзоридзалысь льӧмпу") кывбурысь медводдза визь. Кывбурыс зэв мича, жаль, ӧнӧдз некод абу комиӧдӧма сійӧс. 

Апрель помын виччысьтӧг тӧдмалі: Ольга Урасинова нуӧдӧ "Удмурт кыл карантин дыръя" онлайн-семинар. Неуна велӧдышті удмурт кыв да, Кузебай Гердлысь вит гижӧд верми нин гӧгӧрвоны (кывкуд отсӧгӧн, дерт). На пиысь кыкыс комиӧдӧма: "Уй..." ("Войын...") да "Толэзь" ("Тӧлысь").

Зэв кыпыд кывбур "Сяськаяськись музъем" ("Дзоридзалысь му"). Кывбуралысь пӧ сиктысь сиктӧ ветлігӧн шензьӧ выль шуда му понда. Гӧгӧр дзоридзьяс, шонді югъялӧ-дзирдалӧ, пионеръяс-комсомолечьяс-коммунистъяс водзӧ мунӧны... Сэтшӧм сяма 20-ӧд воясся кывбуръяс нимкодь лыддьыны (тайӧ збыльысь югыд аскиа лунӧ эскӧм, абу сёрджык кадся вылісянь тшӧктӧм серти гижӧм официоз; чайта, и ӧнія кадӧ позьӧ комиӧдны найӧс). Кӧть сэсся авторъясыслӧн вывті водз орӧм олӧм понда и жугыльтчан.

Нӧшта ӧти кывбурыслӧн со кутшӧм шӧр мӧвп: "Тулыснас му дзоридзалӧ чӧскыд вотӧс гӧрддзасьӧм понда, миян олӧм дзоридзалӧ шуда кад чужӧм понда. Кывбуралысьлӧн кывбуръясыс, сьӧлӧмыслӧн дзоридзьясыс, нига пытшкын дзоридзалӧ сьӧлӧмкылӧм ызйӧдӧм понда". Тӧд вылӧ усьӧ Тима Веньлӧн "Тайӧ кывъясас — войвыв дзоридзьяс".

Омӧля на тӧда удмурт кыв, гижигӧн кывкудӧ да грамматика конспектӧ пыр видзӧдла, но коркӧ и комиӧн сідзи жӧ гижи. Водзӧ велӧдчыны кута.

"Интерлюдия"

Ӧнія сьӧкыд кадӧ коми блогйысьяс ланьтӧмаӧсь да, бара меным колӧ эськӧ кыв-мӧд пасйыштны. (Ыджыд аттьӧ Алёна Тувсовъялы, неважӧн ӧти гижӧд лӧсьӧдӧма да.) Велӧдӧм паськӧдан блогӧ сёрӧнджык выль текст кута дасьтыны, ӧти здукӧн сійӧс он вӧч.

Коркӧ менам план вӧлі: юнь тӧлысьӧ Сыктывкарӧ ветлыны, Куратов музейысь 1921-ӧд вося "Удж" газетысь коми гижӧд текстуйтны либӧ фотографируйтны, водзӧ "Ордым" журналысь гижӧдъяс кузя юаланторъяс Ӧньӧ Лавкӧд видлавны (сэсся позяс найӧс Коми онлайн небӧгаинӧ содтыны)... Ӧні весиг ог тӧд — артмас оз гожӧмнас Комиӧ веськавны. Университетын пӧ кӧсйӧны экзаменъяс онлайн нуӧдны.

Но мыйсюрӧ вӧчышта коми кыв кузя: "90 во сайся гижӧд" да "Математика комиӧн" котыръясӧ юнь тӧлысь помӧдз гижӧд содті ("Сёрни-басни"-ӧ эг на удит), помалі "Выль туйӧд" небӧгысь текстъяс лыддьыны, ӧні найӧс Коми онлайн небӧгаинӧ содтала. Та водзын "Югыд туй"-са коми гижӧдъяс кузя лист бок Коми тӧданінын выльмӧдышті. Ӧльӧксан Шебыревлысь "Фараон" небӧгсӧ лыддя. (Сы йылысь абу на дась гижны, колӧ бура мӧвпавны.)

"Ме пӧ прамӧй коми морт, но..."

Вывті тшӧкыда тайӧ фразаыс контактын паныдасьлӧ. "Прамӧй коми йӧз" ставсьыс ӧлӧдӧны: "ӧтуввез" пӧ гижны оз позь (ӧтуввез — тайӧ интернет, коми кыв велӧдігӧн на тӧдмалі), математика йылысь пӧ комиӧн гижны оз позь. "Мӧскуа" кӧ гижан — мый сӧмын оз шуны... и быттьӧкӧ кодӧскӧ увтыртан, и быттьӧкӧ чайтан, мый Мӧскуа — коми кар... Вӧлӧмкӧ, эмӧсь "прамӧй коми йӧз", кодъяс шуӧны: Ыджыд тыш йылысь роч сьыланкывъяс комиӧдны "некорректно". И весиг оз аддзыны: тайӧ коми кыв увтыртӧм. Комияслӧн абу ӧмӧй право Ыджыд тыш йылысь сьывны? Коми кывйӧн оз ӧмӧй позь ыджыдтор йылысь гижны? Кутшӧмкӧ комиӧдӧмыс кӧ оз кажитчы — мыйла оз позь тайӧ вуджӧдӧмсӧ техника боксянь критикуйтны, медым сэсся мичаджык да шыльыдджык вариант кодкӧ лӧсьӧдіс? (А гашкӧ, эм нин?) Мыйла колӧ роч националист моз гижны?

Коньӧр коми йӧз... Шог. Зэв шог.

PS Ме чайта, Александра Паршуковалӧн "Ичӧт пач пытшкын ломалӧ би" комиӧдӧмыс зэв лӧсьыд.