Укно улын чебер льӧмпу, чебер льӧмпу някыръяське...

Комиӧн кӧ, "Ӧшинь улын мича льӧмпу, мича льӧмпу кусыньтчӧ..." 

Тайӧ Кузебай Гердлӧн "Сяськаяськись льӧмпу" ("Дзоридзалысь льӧмпу") кывбурысь медводдза визь. Кывбурыс зэв мича, жаль, ӧнӧдз некод абу комиӧдӧма сійӧс. 

Апрель помын виччысьтӧг тӧдмалі: Ольга Урасинова нуӧдӧ "Удмурт кыл карантин дыръя" онлайн-семинар. Неуна велӧдышті удмурт кыв да, Кузебай Гердлысь вит гижӧд верми нин гӧгӧрвоны (кывкуд отсӧгӧн, дерт). На пиысь кыкыс комиӧдӧма: "Уй..." ("Войын...") да "Толэзь" ("Тӧлысь").

Зэв кыпыд кывбур "Сяськаяськись музъем" ("Дзоридзалысь му"). Кывбуралысь пӧ сиктысь сиктӧ ветлігӧн шензьӧ выль шуда му понда. Гӧгӧр дзоридзьяс, шонді югъялӧ-дзирдалӧ, пионеръяс-комсомолечьяс-коммунистъяс водзӧ мунӧны... Сэтшӧм сяма 20-ӧд воясся кывбуръяс нимкодь лыддьыны (тайӧ збыльысь югыд аскиа лунӧ эскӧм, абу сёрджык кадся вылісянь тшӧктӧм серти гижӧм официоз; чайта, и ӧнія кадӧ позьӧ комиӧдны найӧс). Кӧть сэсся авторъясыслӧн вывті водз орӧм олӧм понда и жугыльтчан.

Нӧшта ӧти кывбурыслӧн со кутшӧм шӧр мӧвп: "Тулыснас му дзоридзалӧ чӧскыд вотӧс гӧрддзасьӧм понда, миян олӧм дзоридзалӧ шуда кад чужӧм понда. Кывбуралысьлӧн кывбуръясыс, сьӧлӧмыслӧн дзоридзьясыс, нига пытшкын дзоридзалӧ сьӧлӧмкылӧм ызйӧдӧм понда". Тӧд вылӧ усьӧ Тима Веньлӧн "Тайӧ кывъясас — войвыв дзоридзьяс".

Омӧля на тӧда удмурт кыв, гижигӧн кывкудӧ да грамматика конспектӧ пыр видзӧдла, но коркӧ и комиӧн сідзи жӧ гижи. Водзӧ велӧдчыны кута.

"Интерлюдия"

Ӧнія сьӧкыд кадӧ коми блогйысьяс ланьтӧмаӧсь да, бара меным колӧ эськӧ кыв-мӧд пасйыштны. (Ыджыд аттьӧ Алёна Тувсовъялы, неважӧн ӧти гижӧд лӧсьӧдӧма да.) Велӧдӧм паськӧдан блогӧ сёрӧнджык выль текст кута дасьтыны, ӧти здукӧн сійӧс он вӧч.

Коркӧ менам план вӧлі: юнь тӧлысьӧ Сыктывкарӧ ветлыны, Куратов музейысь 1921-ӧд вося "Удж" газетысь коми гижӧд текстуйтны либӧ фотографируйтны, водзӧ "Ордым" журналысь гижӧдъяс кузя юаланторъяс Ӧньӧ Лавкӧд видлавны (сэсся позяс найӧс Коми онлайн небӧгаинӧ содтыны)... Ӧні весиг ог тӧд — артмас оз гожӧмнас Комиӧ веськавны. Университетын пӧ кӧсйӧны экзаменъяс онлайн нуӧдны.

Но мыйсюрӧ вӧчышта коми кыв кузя: "90 во сайся гижӧд" да "Математика комиӧн" котыръясӧ юнь тӧлысь помӧдз гижӧд содті ("Сёрни-басни"-ӧ эг на удит), помалі "Выль туйӧд" небӧгысь текстъяс лыддьыны, ӧні найӧс Коми онлайн небӧгаинӧ содтала. Та водзын "Югыд туй"-са коми гижӧдъяс кузя лист бок Коми тӧданінын выльмӧдышті. Ӧльӧксан Шебыревлысь "Фараон" небӧгсӧ лыддя. (Сы йылысь абу на дась гижны, колӧ бура мӧвпавны.)

"Ме пӧ прамӧй коми морт, но..."

Вывті тшӧкыда тайӧ фразаыс контактын паныдасьлӧ. "Прамӧй коми йӧз" ставсьыс ӧлӧдӧны: "ӧтуввез" пӧ гижны оз позь (ӧтуввез — тайӧ интернет, коми кыв велӧдігӧн на тӧдмалі), математика йылысь пӧ комиӧн гижны оз позь. "Мӧскуа" кӧ гижан — мый сӧмын оз шуны... и быттьӧкӧ кодӧскӧ увтыртан, и быттьӧкӧ чайтан, мый Мӧскуа — коми кар... Вӧлӧмкӧ, эмӧсь "прамӧй коми йӧз", кодъяс шуӧны: Ыджыд тыш йылысь роч сьыланкывъяс комиӧдны "некорректно". И весиг оз аддзыны: тайӧ коми кыв увтыртӧм. Комияслӧн абу ӧмӧй право Ыджыд тыш йылысь сьывны? Коми кывйӧн оз ӧмӧй позь ыджыдтор йылысь гижны? Кутшӧмкӧ комиӧдӧмыс кӧ оз кажитчы — мыйла оз позь тайӧ вуджӧдӧмсӧ техника боксянь критикуйтны, медым сэсся мичаджык да шыльыдджык вариант кодкӧ лӧсьӧдіс? (А гашкӧ, эм нин?) Мыйла колӧ роч националист моз гижны?

Коньӧр коми йӧз... Шог. Зэв шог.

PS Ме чайта, Александра Паршуковалӧн "Ичӧт пач пытшкын ломалӧ би" комиӧдӧмыс зэв лӧсьыд.

Бара "кӧза пленын"...

Кӧсйыси мыйсюрӧ гижны  коми грамматикаса некымын термин йылысь (кутшӧм да кутшӧм гижӧдын найӧ паныдасьлісны 1939–1986 воясын), но пытшкӧсса социофоб ӧлӧдіс менӧ: йӧзыс пӧ ӧні шогсьӧны эпидемия понда, а ме сёрникузяясӧн да эмакывъясӧн сюйся...

Бара "кӧза пленын", но уджала да финн-йӧгра лабораториялы отсасьышта. Неважӧн Илля Васьлысь луннебӧгсӧ коми онлайн небӧгаинӧ пукті: прӧвериті Войвыв кодзув журнал серти лӧсьӧдӧм текст файл, сэсся  гижӧдсӧ небӧгаинӧ пукті хронология серти лӧсьӧдӧмӧн (кыдзи вӧчӧма "Арт" журналын), да нӧшта мыйсюрӧ ладмӧдышті "Арт"-ын публикация серти. Ӧні Коми тӧданінын водзмӧстча: Войвыв кодзув журналын бӧръя кадӧ йӧзӧдӧм йылысь юӧр автор лист бокъясӧ содтала.

Водзӧ лыддя Геннадий Юшковӧс. Кыв-мӧд пасйышта "Аски лоӧ мича" висьт йылысь. Медшӧр героиня, Рая, сиктса зіль ань, гортӧ воис сёрӧн (биыс фермаын куслі да), верӧсыс да энькаыс видчӧны: вывті пӧ зіля уджалан, активисталан пӧ, партияӧ пырны пӧ кӧсъян, пӧжар пӧ коркӧ кусӧдін да кутшӧм пальто пӧ вайин, ныв-пи пӧ абу на... Пинясисны да, Рая на ордысь муніс. (Нӧшта и верӧсыс мустӧм вӧлі.) А сиктса йӧзыслӧн видзӧдлас унджыкыслӧн важкадся. Мамыс гортӧ эз лэдз, Рита (кодкӧд Рая ӧтлаын велӧдчис) сійӧс эз гӧгӧрво (сылӧн верӧсыс дзик нин лёк, вина юысь)... А мый шуис партактивист Африкан Иванович? Огӧ пӧ и босьтӧй партияӧ. "Семьятӧ кисьтан? Кисьтан. А мый программаыд по этому поводу шуӧма? Быд ногыс, всемерно укреплять семью". Со кутшӧм лоины "коммунистъяс" дудан (застой) кадӧ: важ оласногкӧд озджык нин тышкасьны; сиктъясын патриархальщина абу на бырӧма — но сы вылӧ видзӧдтӧг Африкан Иванович моз семья "укрепляйтӧны". Наросьнӧ эг гиж "ёнмӧдны", тадзи ёнмӧдӧм оз артмы да. (Колӧ шуны, висьтын петкӧдлӧма и тӧлка ань, Социалина Михайловна, коді кӧсйысис ставсӧ ладмӧдны.)

Нӧшта Гаврив Пёдорлысь (перым коми гижысьлысь) кывбуръяс лыддьышті. Со кыдзи сійӧ зыряна комияс ордӧ шыӧдчӧ:

"Ми кыкнанным
Тэкӧт коми,
Миян ӧтік
Чужанін.
Кадыс локтіс
Ӧтлаасьны —
Керны
Ӧтік оланін."

Эскӧмаӧсь комияс колян нэмся 20-ӧд воясын югыд аскиалунӧ...

А тадзи "Варыш" кывбур заводитчӧ:

"Ок, мыля ог вермы
Варыш моз лэбавны?
Ок, мыля ме ог куж
Му вывті гӧгравны?.."

Да, некытчӧ он лэб...

Кыв-мӧд гижышта...

Выльлунӧ помалі "Ордым" журналъяс лыддьыны 1929-ӧд вося 12-ӧд номерӧдз (текст файлъяс прӧверайтны). Ода-кора тӧлыссянь тайӧ уджсӧ вӧчам финн-йӧгра лабораториякӧд. Колис сӧмын юаланторъяс да гӧгӧрвотӧминъяс видлавны. 1930-ӧд вося номеръяс абу на тексталӧмаӧсь.

Текстуйті да Коми онлайн небӧгаинӧ пукті 1921-ӧд вося "Югыд туй" газетысь некымын текст (найӧс Ленинкаысь аддзи да тетрадьӧ гижи). Сэсся бара ковмас Молодцов текст оригиналкӧд орччӧдны: коми кыв корпусӧ ставсӧ колӧ стӧча гижны, а эм кӧ ӧпечатка да веськӧдлан кӧ сійӧс, вежӧминсӧ быть колӧ пасйыны.

Нӧшта кыв-мӧд коми кыв учебникъяс йылысь

Неважӧн лыдди "Коми му" газетысь Т.А. Каневалысь ("Мыйла нӧ тшыкӧднысӧ?"; 19.03.2020) гижӧдсӧ. Медшӧр мӧвпыс со кутшӧм: ӧнія учебникъясын "небыд, мича, гора" кыв пыдди тшыкӧдӧм кыв да, та вӧсна бать-мам оз и бӧрйыны коми кыв кыдзи чужан кыв. Ме ог шу, мый некутшӧм проблема абу. Но лыддян кӧ статьясӧ, верман чайтны: быд упражненньӧ — тайӧ вылькыв тыра текст. Тадзи быдӧн повзяс дай бӧръяс роч кыв...

Авторыс пример пыдди вайӧдӧ нёльӧд класслы небӧг. Менам эм упражненньӧ чукӧр (Э.И. Полякова, Т.И. Прокушева, "Коми сёрни", 2013-ӧд во; газетын, буракӧ, сы йылысь сёрниыс). 

Медводз ме текстъяс йылысь шуа: пӧшти ставсӧ коми прозаысь да поэзияысь босьтӧма. Мыйсюрӧ петкӧдла:

1) Иван Тороповлысь текст:

2) Александра Мишариналысь:

3) Михаил Елькинлысь:

4) Альберт Ванеевлысь:

5) Виктор Напалковлысь:

6) Елена Козловалысь:

7) Василий Лодыгинлысь:

(Дерт, пыді анализ вӧчны ог вермы, колӧ ставсӧ дыр видлавны.)

Мӧдарсянь, небӧгас сюйӧма зэв уна комиӧдӧм грамматика термин (гӧгӧрвоӧдтӧг), йӧзлы тайӧ збыльысь оз кажитчы. Кутшӧмкӧ компромисс, буракӧ, колӧ. Но пырысьтӧм-пыр выль учебникъяс он вермы лэдзны. Куш роч терминология кольны абу жӧ бур мӧвп: ӧти-кӧ, кутшӧмсюрӧ терминъяс сӧвет кадӧ на комиӧдӧмаӧсь (шуам, сёрникузя — предложение, эмакыв — существительное, кадакыв — глагол), мӧд-кӧ, дзик нинӧм кӧ абу, лёк йӧз коми кывсӧ увтыртны вермасны. Та вӧсна колӧ сетны велӧдчысьяслы отсӧг да нуӧдны став комияскӧд югдӧдчан удж: 1) медым тӧдтӧм кывъяссӧ ставыс вермисны кокньыда аддзыны кывкудйысь, 2) медым йӧз эз паськӧдны прӧвериттӧм информация (овлӧ: кодсюрӧ лӧсьӧдас кутшӧмкӧ зэв мисьтӧм кывтэчас дай висьталас — тайӧ пӧ гижӧма ӧнія учебникъясын, — а мукӧдъяс сылы эскӧны), 3) медым йӧз тӧдісны сӧветкадся комиӧдчан удж йылысь.

Ордымъяс лыддигӧн...

...Ыджыд тыш йылысь мӧвпавны заводита. Мый тайӧ том пионеръяскӧд лои? Со кык цитата.

Выль Паш, "Миянӧс вежысьяс" кывбурысь ("Ордым", 1929 № 5).

"Тувсовъя дзоридзӧн быдмӧны найӧ...

Сьӧлӧмъяс нимкодьӧсь миян:

Гырысьӧс вежысьяс петӧны тайӧ —

Олӧмлӧн выль нога пиян.

Видзӧд, со мунӧны туй кузя стройӧн,

Сьылӧмыс гораа кылӧ.

Ставныс дзик нимкодьӧсь. Мунӧны сёӧн...

Барабан юралӧ ылӧ.

Челядьлӧн олӧмӧн чужӧмныс ӧзйӧ..."

Жугыль, "Сімсьӧд кымӧр моз" пьесаысь ("Ордым", 1929 № 10):

"ПӦЛЬӦ: ... Гриша, тэ эн вунӧд батьтӧ, Гришатӧ... ло Гриша кодь жӧ. Сійӧ нима тэ, сійӧ сьӧлӧма жӧ ло. Сійӧ пыр ми кодьяс вӧсна тӧждысьліс.

ГРИША. Ог вунӧд, дерт. Найӧс шой вылын ӧд и ми бурасӧ овмӧдчим. Тыштӧг пӧ та выйӧдзсӧ ми эгӧ и волӧй, — шулывлӧ ячейкаса секретар. Водзӧ на пӧ лоӧ тышыд дай... Ми, пӧльӧ, тышкасям на, ёна тышкасям, мед венам дзикӧдз (кылӧ пионерскӧй рожоклӧн ворсӧм)..."