Рахиль Ипатьевналӧн казьтылӧмъясысь

Менам ыджыд мамлӧн вӧлі институтса нывъёрт — Рахиль Ипатьевна Саваченко; дженьыда кӧ, тётя Лиля. Регыд тырас 100 во сылӧн чужӧмсяньыс да, гижышта кутшӧмсюрӧ казьтыланторъяссӧ (мый помнита сылӧн висьтавлӧмысь).

"Насянал сьыв!"

Ӧтчыд мамыс зільӧма ӧввӧдны кык арӧса Лилечкаӧс потандорса сьыланкывйӧн. Нывка некыдз оз унмовсь, кадысь кадӧ горзӧ-тшӧктӧ: "Насянал сьыв!" Мамыс оз и тӧд, мый вӧчны: Лиля "насяналтӧг", буракӧ, оз нин бурась... Друг тьӧтыс (мамыслӧн чойыс) гӧгӧрвоӧ:  

— Сылы колӧ "Интернационал" сьывны!

Мамыс пондас ливкйӧдны "Сувт, чеччы, ёрӧм, дорӧм войтыр!.." да нывкаыс регыд и унмовсяс.

"Миллён йӧз кывзалӧ сиктъясын, грездъясын..."

Ӧтчыд шуи Рахиль Ипатьевналы: тӧрыт, мися, мамкӧд театрӧ ветлім, Римскӧй-Корсаковлысь "Сар гӧтырпу" опера видзӧдлім-кывзім. Пӧчыс нюмдас: челядьдырйи пӧ кывзі жӧ тайӧ операсӧ. Олӧма сійӧ кӧнкӧ Свердловсксянь неылын (стӧча ог нин помнит: ичӧтик карын али весиг посёлокын). Ывла вылын лунтыр ворсӧма радио, позьӧ вӧлі классика шылад кывзыны. "Сар гӧтырпу"-ыс ёна сьӧлӧм вылӧ воас кӧкъямыс арӧса нывкалы да, сійӧ ёртъясыскӧд ачыс пуктывлӧма тайӧ операсӧ (текстсӧ зэв регыд пӧ велӧдӧма!). Ачыс пӧ Любашаӧн вӧлі...

"Весиг Саваченко нин серпасаліс!"

Шӧр школаын велӧдчигас тётя Лилялӧн семьяыс воис овны Мӧскуаӧ: батьсӧ сэтчӧ корисны, кыдзи енбиа инженерӧс. (Колӧ шуны, патерасӧ водзын абу вермӧмаӧсь сетны, поезд вагонӧ овмӧдӧмаӧсь).

Лиляыс школаын зэв бура велӧдчӧма (посни ныв-зон сійӧс аддзасны да ӧта-мӧдлы шӧпкӧдасны: "Видзӧд, тайӧ медбур велӧдчысь мунӧ!"), сӧмын серпасавны абу кужӧма. Ӧтчыд сылӧн класслы тшӧктасны мыйкӧ рисуйтны (мыйджыксӧ — ог нин помнит). Ӧти зонка мӧвпаліс, мӧвпаліс, нинӧм эз вӧч. Велӧдысьыс и шуас: "Но, мый пукалан? Весиг Саваченко нин серпасаліс!" Тайӧ кывъясыс нывкалы парскасны...

Сизимӧд класс бӧрын велӧдчысьяслы сетавлӧмны аттестатъяс. Колӧ вӧлі, медым быд велӧдысь балл пуктіс. Со мый тётя Лиля висьталіс меным: 

 — Матыстча "серпасалысь" дорӧ (сэки ме вӧлі на кызіник, вира чужӧма). Велӧдысь видзӧдӧ ме вылӧ, сэсся аттестатӧ... а сэні пӧшти став оценкаыс — "вит", физкультураысь кындзи. Ёна чуймӧмӧн бара ме вылӧ видзӧдӧ... бара аттестатӧ... ышловзьӧ да пуктӧ "нёль".

Кыв-мӧд литература критика йылысь

Со критик лыддис кутшӧмкӧ небӧг да гижӧдыс сылы кажитчис жебиникӧн. Кыдзи гижны сы вылӧ рецензия? Ме чайта, сідзи, медым авторыс ачыс сэсся сӧгласитчис: да, збыльысь, эм, вӧлӧмкӧ, уна тырмытӧмтор, колӧ бурджыка велӧдчыны гижны, унджык литература лыддьыны, вкус бурмӧдны, гижигӧн зільджыка мӧвпавны, да сідз водзӧ. Та вӧсна медводз колӧ мыйсюрӧ висьтавны гижан принципъяс йылысь. Шуам, ӧнія кадӧ вӧр-ва йылысь, чужан му йылысь, мам йылысь, чужан кыв йылысь гижны — сьӧкыд удж, уна кывбур нин лӧсьӧдӧма да. Босьтчан кӧ чужан мутӧ ыдждӧдлыны — корсь аслыспӧлӧс (но лӧсялана) образъяс. Ме чайта, колӧ, медым та йылысь став гижны босьтчысьяс тӧдісны. Сэсся зэв бур вӧлі эськӧ, висьталісны кӧ образъяс-штампъяс йылысь, дӧзмӧдчана рифмаяс йылысь, медым гижысьяс видзчысисны наӧн вӧдитӧмысь. Нӧшта ыджыд пӧльза вӧлі эськӧ, рецензент кӧ тӧд вылӧ уськӧдіс: гижигӧн быть колӧ зэв бура мӧвпавны, медым эз вӧв логика торкалӧм, фальш, медым став кыв колана ногӧн вӧлі бӧрйӧма, медым эз вӧлі позь ӧти фраза кык ногӧн гӧгӧрвоны (оз кӧ автор нарошнӧ тадзи "ворс"). Да сідз водзӧ. (Ме абу критик, сӧмын мыйсюрӧ пасйышті.) Сы бӧрын позьӧ и авторлысь гижӧд видлавны, петкӧдлыны, кутшӧм принципъяс сійӧ торкалӧ, кутшӧмъясӧс оз. Бур эськӧ вӧлі, рецензент кӧ мыйкӧ сӧветуйтіс: шуам, индіс, кутшӧмджык литература лыддьыны. Но дзик оз позь авторыслӧн персона йылысь фантазируйтны. Лякӧсьтанныд мортӧс, сэсся судын "люкасьны" понданныд... лёк тай делӧ! Эм нин прецедент...

Кузебай Гердлӧн "Зарни шунды ӝужалоз" кывбурлы подстрочник

Нӧшта ӧти подстрочник лӧсьӧді. 2019-ӧд воын Ӧльӧш Иванлы сиӧм конференция вылын ӧти удмурт туялысь (жаль, вунӧді сылысь нимсӧ) орччӧдіс Иван Куратовлысь да Кузебай Гердлысь кывбуръяснысӧ, "Петас, вокъяс, шонді тан" строка йылысь сёрнитіс. Гердлӧн кывбуръясас пӧ тшӧтш эм тайӧ темаыс. Ме кык татшӧм кывбур аддзи, дженьыдджыкыслысь подстрочник петкӧдла.

 "Зарни шонді петас — йӧзлы шуд ваяс. Коньӧр йӧз шойччас — дугдывтӧг мырсьӧмысь эновтчас. Чеччӧй! Мунӧй, ёртъяс, садьмӧдӧй войтырӧс — петкӧдлӧй сылы югыд зарни туй. Висьталӧй сылы мывкыда, зарни кывбуръяс — тайӧ пемыд удмурт войтырыс сэки узьӧмысь чеччас!" 

Оригиналсӧ позьӧ аддзыны татысь (лб. 64). 

"Ми сыкӧд ӧти карын..." (Ашальчи Окилӧн кывбурлы подстрочник)

 Лӧсьӧді Ашальчи Окилӧн нӧшта ӧти кывбурлы подстрочник. Гижӧдыс тӧд вылӧ уськӧдӧ Иван Куратовлысь "Грездса ныв карса баринлы" кывбурсӧ. Но эпохаыс дзик мӧд, зонмыс абу барин, ныла-зонма весиг гырысь школаын ӧтлаын велӧдчӧны. Но сідз жӧ ӧта-мӧдӧс оз гӧгӧрвоны...

"Ми сыкӧд ӧти карын, ӧти вузын велӧдчим. Ӧти туйӧд тувччалім, ӧти удж вӧчим. Ӧтчыд тӧдмасим — зэв дыр сёрнитім:

 — Коді нӧ тэ? — сійӧ шуис.

 — Ме удмурт ныв, — вочавидзи.

 — Ме роч зон, — сійӧ шуис.

Ачыс серӧктіс. Дзик весьшӧрӧ тӧдмасим — мӧвпышті.

— Вуз кӧ помалан, кӧн уджавны кутан? — ме вылӧ видзӧдӧмӧн сійӧ юаліс. — Ёна гажтӧмалан ӧд сэні, тайӧ пемыд сиктъясад.

 — Тэ йӧй казак зон, — паныд ме шыаси. — Гажтӧмтчӧ ӧмӧй коркӧ енкай ыбъясын? Гажтӧмтчӧ ӧмӧй коркӧ чериыд ваын?

 — Збыль, сідз, — сійӧ шуис, сэсся серӧктіс. — Ме карын быдми, сійӧ жӧ карас кута овны, сійӧ карас менам мамӧй, сійӧ карас кута уджавны.

 — Абу ёрт меным тайӧ том зонмыс, — мӧвпышті... Проломнӧй уличаӧд ӧтнам восьлавны понді." (Проломнӧй улича — Казаньса улича ним.)

Гижӧдсӧ позьӧ аддзыны татысь (лб. 31–32).

Овлӧ тай...

 ...мойвиӧм дзик виччысьтӧг усяс. Колян воын кӧсйи лӧддза-номъя тӧлысьнас Сыктывкарӧ ветлыны да 1921-ӧд вося "Удж" газетысь коми гижӧдъяс текстуйтны. Карантин понда эз артмы. Сэсся Комиӧ некымынысь ветлі, но либӧ кадӧй эз вӧв, либӧ небӧгаиныс вӧлі тупкӧма... Ӧшым тӧлысьӧ Куратов музейын ремонт вӧлі авария понда. Шуисны, сомын пӧ 12-ӧд лунсянь (субӧтасянь) воссяс. Небӧгаиныс шойччан лунъясӧ бара жӧ тупкӧма, а 14-ӧд лунӧ меным гортӧ бӧр нин лэбны колӧ вӧлі. Но, мися, сідзкӧ, "90 во сайся гижӧд" котырын 100 во сайся статьяяс локтан воӧ оз петны. Жаль, дерт... Виччысьтӧг телепон вылӧ воӧ sms: рейсыс пӧ дугӧдӧма. Ковмис ӧти лунӧн сёрӧнджык Мӧскуаӧ лэбны, но буретш та вӧсна медбӧръя лунӧ верми веськавны музейса небӧгаинӧ да текстуйтны некымын гижӧд. Сідзкӧ, тӧвшӧр да урасьӧм тӧлысьнас 100 во сайся статьяяс петасны.

Тӧрыт Ӧньӧ Лавкӧд мӧвпалім: позяс оз таво Ичӧт Иванлысь гижӧдъяс небӧгаинӧ пуктыны (медым копирайт не торкавны)? Кулан воыс Иван Сажинлӧн абу стӧча тӧдса: ӧтилаын гижӧма 1951-ӧд во, мӧдлаын — 1962-ӧд во. Алёна Ельцовалысь юалі — официальнӧ пӧ лыддьысьӧ 1962-ӧд во. Сідзкӧ, оз на позь йӧзӧдны (а кӧні олӧ рӧдвужыс, некод, буракӧ, оз и тӧд). Понді мӧдторйӧн ноксьыны. Тӧрыт вӧлі Геннадий Беляевлӧн чужан лун. Кӧсйи бӧрйыны "Коді сійӧ, коді тайӧ..." небӧгысь гижӧдсӧ, медым "Коми енкӧла" котырӧ пуктыны. Босьті Кон Ӧль йылысь статьясӧ, сійӧ абу вывті ыджыд да. А сэні, вӧлӧмкӧ, Ичӧт Иван йылысь со мый гижӧма: 

"Ёна дыр корси Ичӧт Иванлысь олан туй помсӧ, уна «кулан во» аддзылі сылысь ӧтилаысь да мӧдлаысь: 1960, 1962, 1964 во... Та йылысь ёнакодь вензьылісны Иван Изъюров да Сергей Морозов. Бӧръяыс уджавлӧма война бӧрас, весиг дыркодь, Крымын (а Сажин сэні овлӧма, Евпаторияын) да сылы быттьӧ колӧ вӧлі тӧдны. Изъюров шулывліс, сӧрӧ пӧ Сергейыд, да Сажинлысь мӧд кулан кад индывліс. Но некоднаныс абу тӧдӧмаӧсь.

Дзик неважӧн бур йӧз отсӧгӧн тӧдмалі, мый вӧйӧма либӧ вӧйтӧмаӧсь 1951 воӧ. Тайӧ стӧч, юӧрыс МВД органъяссянь".

Илля Вась юбилейӧн!

 Талун тырӧ 125 во Илля Вась чужӧмсянь. Пасйышта, кыдзи сылӧн гижӧдъясӧн тӧдмаси.

Медвойдӧр менам вӧлі лыддьӧма "Кань" кывбур, Цыпанов Йӧлгинь учебникысь. (Казьтыла, кыдзи виччыси: кор нӧ 14-ӧд урокӧдз воа да верма нин гӧгӧрвоны, мый сэні гижӧма?)

Сэсся Коми онлайн небӧгаинӧ пуктӧмаӧсь Илля Васьлысь гижӧдъяс да контактын мыйсюрӧ вӧлі йӧзӧдӧма: "Шыпича" легенда, "Гажӧдчӧм" кывбур — и сэки ме аддзи, кутшӧм сійӧ енбиа поэт. Сэсся нин понді "Сёрни-басни" котырӧ сылысь гижӧдъяс пуктавны (кывбуръяс да дзоляяслы мойдъяс), "Мунӧны" поэма лыдди. Буретш Илля Вась комиӧдӧмъяс пыр медводзысь тӧдмаси удмурт поэзиякӧд (Кузебай Герд да Ашальчи Оки гижӧдъяскӧд).

Ёна сьӧлӧм вылӧ воис "Мый медся дона да муса" небӧг, кытчӧ пырӧмаӧсь Илля Вась статьяяс: 20-ӧд воясся публицистика, коми кыв да история туялана гижӧдъяс, литература туялӧм да критика, казьтылӧмъяс.

30-ӧд воясся гижӧдъясыс, буракӧ, абу паськыда тӧдсаӧсь. "Мунӧны" поэмасӧ пармазонъяс-оботуровъяс лёка критикуйтӧмаӧсь да, сы бӧрын, тыдалӧ, Илля Вась зільӧма гижны сійӧ кадся мода да нырвизь серти. Некымын сэтшӧм гижӧд пырӧмаӧсь "Выль шыяс" сборникӧ. (Колӧ шуны, Тима Вень сійӧ жӧ кадӧ пӧшти сэтшӧм жӧ стильӧн гижӧма.) Сэсся, кыдзи ми ставным тӧдам, Илля Васьӧс дзескыдінӧ пуксьӧдӧмаӧсь. Мездмӧм бӧрын, 1936–38' воясӧ, сійӧ, вӧлӧмкӧ, куим кывбур гижӧма. Йӧзӧдӧмаӧсь найӧс сӧмын 90-ӧд воын "Войвыв кодзув" журналын.

Гожӧмнас Е.А. Игушевлысь "Ас кывлӧн ловзьӧдан гор" небӧгсӧ лыдди. Вайӧда сэтысь кык цитата:

"...Меным тӧд вылӧ воис 1979-ӧд вося „Куратов Иванлы сиӧм лыддьӧмъяс“ конференция, сэні кызвын сёрнитысьыс лыддис ассьыныс юӧртӧмнысӧ рочӧн... И сӧмын Илля Васьлӧн да менам юӧртӧмъяс юргисны комиӧн. Илля Вась ачыс весиг шенмуніс:

— Коми поэт йылысь сёрнитам, а коми кывйӧн вӧдитчысьыс кыкӧн и эмӧсь, быдсӧн рочӧн висьтасьӧны..."

"...Илля Вась... аслас енбиа велӧдчыськӧд Петыр Семӧ Йӧвгинькӧд (Е.С. Гуляев асьсӧ уджъёртъяс пӧвстас тадзи вӧлі шуӧ) дасьтӧма да лэдзӧма коми кыввор этимология дженьыд кывкуд. Татшӧм кывкудйыс зэв шоч фин-угор войтырыдлӧн. Сӧмын венгръяс да финъяс вермӧны ошйысьны татшӧмнад, а мукӧд рӧдвуж войтырлӧн 1970-ӧд воӧдзыс, кор петіс КЭСК-ыс, татшӧм кывкудйыс эз на вӧв. И некор Илля Васьыд эз пуксьыв мукӧдысь вылӧджык чужан кыв туялан уджас. Таысь сійӧс ёна пыдди пуктӧ быдӧн..."

Медым жӧ комияс, ӧнія сьӧкыдлунъяс вылӧ видзӧдтӧг, водзӧ кутасны лыддьыны Илля Васьлысь гижӧдъяссӧ!

Сӧвет кадся челядьдыр (Зоя Черкасскаялӧн серпасъяс)

Неважӧн тӧдмалі енбиа серпасалысь Зоя Черкасская йылысь. Сійӧ чужлӧма 1976-ӧд воӧ Киевын, велӧдчӧма Тарас Шевченко нима художество школаын. 15 арӧсаӧн мунӧма Израильӧ, ӧні сэн и олӧ.

Зоя Черкасскаялӧн эм унакодь серпас сёр сӧвет кадся олӧм йылысь. Йӧзыслы тайӧ ловтӧ вӧрзьӧдана картинаясыс ёна сьӧлӧм вылӧ воӧны. (Сӧмын антикоммунистъяс да Сӧвет Союзсӧ идеализируйтысьяс лӧгалӧны: вывті пӧ мичаа либӧ, мӧдарӧ, мисьтӧма олӧмсӧ петкӧдлӧма). Серпасалысьыс пӧ ачыс коммунистъясӧс радейтӧ.

Содта татчӧ Зоя Черкасскаялысь некымын серпассӧ (ӧтуввезйысь найӧс кокньыд корсьны).

Со нывка тӧвся асывнас чеччӧ, школаӧ мунны дасьтысьӧ:

Физкультура залын кокша вомӧн велӧдчысьяс чеччалӧны:

Со лавкаысь пӧч локтіс (пӧшти менам пӧч кодь!):

Ми сідзи жӧ резинкаӧн чеччалім: