КОМИ ЙӦЗ, ДУГДӦЙ ӦТА-МӦДӦС МЫЖДЫНЫ!

(Энӧ гижӧй дзик пыр комментарийяс! Медводз лыддьӧй текст дзоньнас да сюся.)

Во кык-ӧ куим сайын тӧдмалі выль кыв – виктимблэйминг (тайӧ вись мыждӧм; пырӧма англичан кывйысь: victim – вись, жертва; to blame – мыждыны). Шуам, кодлыськӧ гусялӧмаӧсь кӧлуйсӧ, сійӧ висьталӧ та йылысь ӧтуввезйын (либӧ та йылысь гижӧны статья). Дзик пыр тшак моз петӧны комментаторъяс, кодъяс шуӧны, ачыд пӧ мыжа, колӧ пӧ бурджыка кӧлуйтӧ видзны да с. в. Кодлы таысь бур? Гусясьысьяслы. Либӧ гижӧны мырдӧналӧм (насилуйтӧм) йылысь. Сэки уна сикаса ханжаяс, гуга-бана шаньгаяс юалӧны: “Кыдзи вӧлі пасьтасьӧма висьыс? Мыйла сёр рытнас вӧлі ывла вылын? Мыйла эз пышйы?” (Кодкӧ на пиысь вермӧ лоны тролльӧн либӧ аньясӧс дзик оз пыдди пукты, а кодкӧ вермӧ лоны и прӧстӧй мортӧн, весиг нывбабаяс гижӧны татшӧмтор.) Кодлы таысь бур? Мырдӧналысьяслы (насилуйтысьяслы). Йӧзыс быттьӧ вунӧдӧны: коді преступник – ӧд сійӧ и мыжа.

Со и коми йӧз пинясьӧны-зыксьӧны, ӧта-мӧдӧс мыждӧны. Неважӧн “Коми енкӧла” котырын петіс гижӧд ӧнія ситуация школаясын йылысь: оланпаслы (законлы) паныд нуӧдӧны анкетируйтӧм, кӧнсюрӧ тшӧктӧны бӧрйыны роч кыв кыдзи чужан кыв. Мӧд ногӧн кӧ, мырддьӧны комияслысь чужан кывсӧ (со татшӧм “мезд” да “ас вӧля серти бӧрйӧм”). Колӧ эськӧ ӧтувтчыны, водзсасьны, ӧта-мӧдыслы отсавны... А со мый гижис ӧти коми комментатор (дерт, рочӧн, медым став тролльяс-вӧрӧгъяс аддзисны; ме гижӧдсӧ чышки): “А сы вӧсна мый коми кывсӧ тшыкӧдӧмаӧсь”. Сідзкӧ филологъяс челядьлӧн да налӧн бать-мамлӧн вын вылӧ лишнӧй надейтчисны да та понда лёк неолибералъяс закон торкалӧны? (А тайӧ буретш неолиберальнӧй реформаыс: чинтӧм, топӧдӧм, “оптимизируйтӧм”.) Кодлы лоас пӧльза тайӧ вись мыждӧмсьыс (тані висьыс, жертваыс – коми культура)? Сӧмын горш чиновникъяслы да коми кыв вӧрӧгъяслы.

Менам эм некымын велӧдан небӧглӧн скан (1–4 класслы, 2010–2013-ӧд восяяс, коми кыв кыдз чужан кыв). Дзоньнас ме найӧс, дерт, эг лыддьы. Колӧ пыді видлалӧм-анализ. Менам медводдза донъялӧм со кутшӧм (сӧмын энӧ вунӧдӧй: ме абу специалист, да гырысьджык классъяслы небӧгъяс менам абуӧсь). Сэтчӧ пыртӧмаӧсь коми гижысьяслӧн висьтъясысь либӧ кывбуръясысь торъяс. Тайӧ, дерт, абу “тшыкӧдӧм” коми кыв. Гашкӧ, терминъяс вылӧ лёк реакция? Ӧтарсянь, терминологияыс – абу кыв тшыкӧдӧм. Мӧдарсянь, йӧзыслӧн кӧ паника быд тӧдтӧм кыв вӧсна, колӧ бурджык велӧдан методика, нӧшта колӧ эськӧ мӧвпавны, уна-ӧ теория колӧ школаса уджтаслы (программалы). Коми кыв велӧдан медтӧдчана мог – медым мортыд кужис грамотнӧя гижны да бура лӧсьӧдны текстъяс. Дерт, ставсӧ колӧ вӧчны конструктивнӧя, пинясьтӧг.

Велӧдчысь вын вылӧ лишнӧй надейтчӧм – тайӧ уна туялысьяслӧн сьӧкыдлун. 70-ӧд воясын Андрей Николаевич Колмогоров реформируйтӧма математика велӧдан уджтас (программа). Ставыс лоис тӧдчымӧн абстрактнӧйджык. Дерт, Колмогоров – нималана математик, сылӧн могыс вӧлі бур... но челядьлы лои сьӧкыдджык велӧдчыны. Лев Семёнович Понтрягин гижӧма, учебникъясын пӧ вӧліны дзик гӧгӧрвотӧм абзацъяс (тыдалӧ, небӧгъяссӧ лӧсьӧдӧмаӧсь омӧль кужанлуна йӧз). Сэсся уджтассӧ бара вежӧмаӧсь, ме велӧдчигӧн ӧткодь куимпельӧсаяс (равные треугольники) эз нин вӧвны “конгруэнтнӧйясӧн”. Но, шуам, миян кафедраӧн вӧвлӧм веськӧдлысь чайтӧ: мӧвпыс Колмогоровлӧн вӧлі бур, сӧмын олӧмас пӧртӧмыс вӧлі лёк.

Колмогоровлӧн реформа да мӧдара реформа лоисны сӧвет кадӧ, сэки туялысьясӧс да велӧдысьясӧс эз топӧдны. Ӧні став нелючкияс тӧдчымӧн сьӧкыдджык бырӧдны: сьӧм оз сетны, бюрократия, минобр университетъяслы, институтъяслы да школаяслы абу ёрт. Сідзкӧ мыжаӧсь абу туялысьяс, а капиталистъяс чиновникъяскӧд. И буретш капитализм вӧсна бать-мамлы оз тырмы кад челядькӧд сёрнитны, челядьлӧн жеб дзоньвидзалун, велӧдысьясӧс да туялысьясӧс нартитӧны, ставыс ёна мудзӧмаӧсь.

Оз ков дзик пыр гижны комментарийяс! Медводз лыддьӧй текст дзоньнас да сюся, сэсся мӧвпалӧй, кодлы лоас пӧльза гижӧдсьыныд, а кодлы лёктор. Нелючкияс йылысь оз ков гижны рочӧн роч сайтъясын да лист бокъясын.

Тшӧтш пукта татчӧ...

Медым тайӧ лоас казьтылӧмӧн - кыдзи "экспериментируйті" кос му тӧлысьын. Медводдза версия вӧлі менам, сэсся Сергей Елфимовкӧд да нӧшта ӧти морткӧд (коді оз радейт, кор гижӧны сылысь нимсӧ) дыр редактируйтім, артмис некымын версия, сэсся Ивӧ Ксюш отсаліс бӧрйыны медбур вариант. Пукті результат "Коми енкӧла" котырӧ кыдзи коллективнӧй гижӧд, но медым и тані лоас...

Гижлывлі: "Ӧтувтчӧй, котыртчӧй!"
Йӧзыс эз дугдыны пинясьны.
Шулывлі: "Велӧдчӧй, лыддьысьӧй!"
Сӧмын тай некод эз кывзысьлы.
Йӧз веськодьлунӧ кор тангыся,
Быттьӧ сьӧд йирӧ ме сунгыся:
Вайӧда сэки ме син водзӧ
Век кежлӧ вунӧдӧм гижӧдъяс.

СЁРНИСИКАСЪЯС ЙЫЛЫСЬ

Содта кыв-мӧд ассянь изьваса баннер йылысь, кӧть ачым и бокӧвӧй морт. Гашкӧ, кӧсйӧмыс авторлӧн вӧлі бур – гижа пӧ пӧль-пӧчлӧн сёрнисикасӧн, медым налы (коді ловъя на) лоас нимкодь. А артмӧма лёктор. Комияс бара ӧта-мӧдыскӧд пинясьӧмаӧсь-зыксьӧмаӧсь, а коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяс ёна радӧсь: видзӧдлӧй пӧ, комияс асьныс грамотнӧя гижны оз кужны, а миянӧс велӧдны кӧсйӧны.

Дерт, мортыдлы аслас сёрнисикас вермӧ лоны мусаджык. Но ӧні колӧ дорйыны коми кывтӧ, коми войтыртӧ, коми культуратӧ. Ӧтлаӧн тайӧс кокньыдджык вӧчны. Лӧсьӧдӧма ӧд литература кыв, эмӧсь коми гижысьяс-классикъяс. Онӧ кӧ тӧдӧй кыв стандарт, асьныд сэсся кутанныд норасьны – ой, кутшӧм сьӧкыд лыддьыны Тима Веньӧс (либӧ весиг Нёбдінса Витторӧс), а сэсся и вунӧданныд найӧс. Онӧ кӧ кутӧй гижны литературнӧй кывйӧн, сыктывкарсаяслы либӧ, шуам, кулӧмдінсаяслы лоас сьӧкыдджык тіянӧс лыддьыны, а кодкӧ весиг ёрччыны пондас (гашкӧ, рочӧн, медым коми кыв вӧрӧгъяс тайӧс аддзисны, вӧчисны скриншотъяс да ас котыръясӧ пуктісны).

Изьватас – абу торъя войтыр, абу торъя этнос, кӧть налӧн аслыспӧлӧс культура да ас сёрнисикас. Шуам, поморъяслӧн тшӧтш аслыспӧлӧс войвывса культура, аслыспӧлӧс история (крепостнӧй право налӧн эз вӧв), вӧлі и ас сёрнисикас – “поморьска говоря” (ӧні пӧшти вунӧдӧма). Но найӧ – роч войтырлӧн субэтнос, абу торъя войтыр. И Кардорын некод оз гиж баннеръяс помор сёрнисикасӧн (гижисны кӧ – вӧлі зэв ёсь вензьӧм да ме тӧдмалі та йылысь). А “поморьска говоряыс” тшӧтш кодлыкӧ муса. Мыйла нӧ изьватаслы колӧ торйӧдчыны?

Позьӧ, дерт, корсюрӧ пуктавны текстъясӧ сёрнисикаса кывъяс, но оз ков тайӧс вӧчны вывті тшӧкыда (медым не дӧзмӧдны лыддьысьысьӧс), да пыр колӧ висьтавны – кытысь босьтӧма тайӧ кывйыс да кыдзи сійӧс гӧгӧрвоны.

Нӧшта со мый колӧ босьтны тӧд вылӧ. Гижӧ кӧ кодкӧ оз литература кывйӧн, а сёрнисикасӧн, либӧ кӧнкӧ дзугсьӧ, либӧ прӧста мыйкӧ гӧгӧрвотӧм, оз ков гижны роч комментарийяс роч сайтъясын, оз ков норасьны роч газетъясӧ. Кодлы таысь пӧльза? Коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяслы. Эм кӧ проблема – гижӧй комиӧн коми сайтъясӧ, коми контактса котыръясӧ (шуам, “Сёрни-басни” котырас позьӧ выльтор вӧзйыны), комментарийяс бара жӧ гижӧй комиӧн да вежавидзана.

Энӧ зыксьӧй, велӧдӧй литературнӧй коми кыв, унджык лыддьысьӧй да гижӧй комиӧн. Онӧ кӧ гӧгӧрвоӧй кутшӧмкӧ кывсӧ – видзӧдлӧй кывкудйӧ, сэсся позьӧ видзӧдлыны коми кыв корпусӧ (сэтысь позьӧ тӧдмавны, кӧні тайӧ кывйӧн вӧдитчӧмаӧсь). Абу кӧ – юалӧй.

Помала экспериментируйтны...

...татшӧм гижӧднас. (Водзӧ кута лӧсьӧдны сӧмын очеркъяс, казьтылӧмъяс да с.в.)

Топавны эськӧ чутӧ -

Сетны ставыслы югӧрӧс. 

Разавны ылдӧс пасьтаыс - 

Сетны ставыслы шоныдӧс...

Вежтӧг коли ме ӧбликӧс -
Тӧдӧмлун сеті йӧзыслы.

РЕГ-ТАЙМ

Ӧкмысдасӧд во.
Айӧй менам ворсӧ
Джоплинлысь рег-тайм.
Оръясян шы-лад.
Торкан-кисьтан кад.

PS Rag-time англичан кывйӧн - орӧм, киссьӧм кад (ог тӧд, кутшӧм синоним бӧрйыны). Скотт Джоплин - рег-тайм гижысь.

ПӦШТИ ЗБЫЛЬТОР

Мӧскуаса ӧти бур вузын профессоръяс-доцентъяс чукӧртчисны кафедра заседанньӧ вылӧ. Веськӧдлысьыс висьталіс выль индӧдъяс йылысь.

— Топӧдӧны тай миянӧс!

— Да, коммерциализация быдлаын. Регыд вузъяс лоасны вузасянінъясӧн!

— Бюрократизация тшӧтш. Менам аспирант дасьтысьӧ диссертация дорйӧм кежлӧ. Лыддис ВАК* индӧдъяссӧ дай весиг вак-вакӧн сераліс, пӧшти истерика сылӧн вӧлі.

— Ветлі ме Америкаӧ 90-ӧд воясын — сэні тадзи жӧ, сӧмын барыш йылысь и мӧвпалӧ натшальствоыс.

— Сӧветскӧй кадӧ бурджык тай вӧлі...

Сёрнитыштісны, сэсся Выль во заводитісны пасйыны. Ӧтитор-мӧдтор йылысь баитісны, философствуйтны босьтчисны. Со ӧти профессор и шуис:

— Мыйла марксизм паськаліс став мир пасьта? Ме чайта, помкаыс татшӧм: сійӧ — медся примитивнӧй теория.

— Гашкӧ, помкаыс мӧдторйын? Йӧз тшыгъялӧмаӧсь, кач сёйӧмаӧсь, дас кык час суткинас заводъясын уджалӧмаӧсь, — вочавидзис том ассистент.

— Но, тэ материалист. А колӧ ӧд и лов могмӧдӧм йылысь мӧвпавны! — чӧскыд торт сёйигӧн вомаліс сійӧс мӧд профессор.

*ВАК — высшая аттестационная комиссия

КӦНӦСЬ ТІ, ВЫЛЬ НЁБДІНСА ВИТТОРЪЯС?

Эмӧсь-ӧ миян йӧз, кодъяс эськӧ гижисны ёсь публицистика да велӧдісны-югдӧдісны комиясӧс? Тойлӧны тай горш озыръяс ставнымӧс важ мира йирӧ, а ми пырам сэтчӧ думайттӧг, да некод, буракӧ, оз и ӧлӧд... Тыдалӧ, аслым ковмас шуны кыв-мӧд та йылысь, кӧть и омӧлика на кужа гижны. А сэсся кута виччысьны, кор локтас выль Нёбдінса Виттор да югдӧдас коми войтырӧс мича да сӧдз коми кывйӧн.

1. Эмӧсь, вӧлӧмкӧ, коми йӧз, кодъяс ас стен вылӧ пуктӧны гижӧдъяс “вежа” Микулай сар либӧ “шуда” революцияводзса кад йылысь. Коми мортлы ошкыны саръясӧс некыдз оз позь. Сардырся кадӧ комияслӧн вӧлі ичӧт позянлун велӧдчыны, кӧть найӧ ёна зільӧмаӧсь да пыдди пуктӧмаӧсь велӧдчӧм йӧзӧс. Политика сэки вӧлі дзик русификаторскӧй, челядьӧс велӧдӧмаӧсь гӧгӧрвотӧм роч кывйӧн. Та вӧсна озырджык да велӧдчӧмаджык коми йӧз кызвыныс эз пыдди пуктыны коми кыв, революция бӧрын сувтӧмаӧсь коми газетъяслы да коми школаяслы паныд. Сы йылысь позьӧ лыддьыны, шуам, Сандрик Миколлӧн гижӧдъясысь.

2. Ӧти коми мортлӧн листбокысь аддзи репоститӧм гижӧд: Генри Форд шуӧма, Октябрса революциясӧ пӧ вӧчӧмаӧсь, медым еврей капиталистъяс вежисны роч капиталистъясӧс, да тадзи пӧ и лои: ӧні ӧд эмӧсь еврейяс-олигархъяс. Мый ме шуа? Ӧти-кӧ, коммунистъяс сулалӧмаӧсь капитализмлы паныд, нуӧдӧмаӧсь национализация. Мыйла сэсся лоӧма контрреволюция – тайӧ торъя сёрни. Мӧд-кӧ, ӧнія озыръяс лыдын абу сӧмын еврейяс, а еврейяс пиас унджыкыс прӧстӧй, а абу озыр йӧз. Коймӧд-кӧ, Генри Фордӧс цитируйтны дзик абу лӧсьыд: сійӧ ачыс вӧлі “олигархӧн”, реакционнӧй видзӧдласа мортӧн, сулалӧма профсоюзъяслы паныд, финансируйтӧма немеч фашистъясӧс.

3. Зэв жаль, но коми йӧз пиын, вӧлӧмкӧ, эмӧсь антисемитъяс, весиг “лёк еврейяс” йылысь видеояс паськӧдӧны. А менам эм уджъёрт биология факультетысь, еврей, сійӧ олӧ сӧмын ас удждон вылӧ (сійӧ научнӧй сотрудник, тайӧ абу ыджыд “чин”). Тӧданныд-ӧ ті, мый сійӧ сулалӧ коми кыв вӧсна, лэдзис менсьым гижӧдъясӧс коми культура йылысь “Социальнӧй компас” сайтын, отсаліс меным нуӧдны пикет Коми представительство дорын?

Колӧ сувтны оз еврейяслы паныд, а капитализмлы паныд. Войтыръяс костын пинясьӧмысь горш да наян йӧз сӧмын озырмасны, а прӧстӧй йӧзлы лоас нӧшта на лёкджык.

Ӧти сайын, колӧ эськӧ комиӧдны бур, прогрессивнӧй видзӧдласа еврей гижысьясӧс: Шолом-Алейхемӧс, Ицхок-Лейбуш Перецӧс, Менделе Мойхер-Сфоримӧс. Тадзи ас чужан кыв пыр коми войтыр вермас тӧдны, кыдзи збыльвылас овлӧмаӧсь прӧстӧй еврейяс революцияводзса кадӧ (кызвыныс – зэв гӧлиника, сьӧмыс тшӧкыда эз тырмы весиг сёян вылӧ).

4. “Энӧ дивитӧй ті менӧ, коми аньяс, бабаяс”... Видзӧдлыны кӧ коми аньлӧн листбок вылӧ – вель тшӧкыда аддзан эзотерика, гороскопъяс, “дивӧяс”... Унатор – весиг абу важ коми культураысь. Важ коми традицияяс йылысь, дерт, колӧ тӧдны, но оз сы вӧсна, медым овны 19-ӧд нэмын моз, а медым бурджыка гӧгӧрвоны история, медым художествоа гижӧдъясын да спектакльясын эз вӧвны дзугсьӧмъяс. Пӧчиньяс ногӧн олӧм оз кыпӧд коми культуратӧ! Босьтны важ олӧмысь позьӧ сӧмын бурторсӧ (шуам, войтырлысь вежӧр), а оз нинӧм абуӧ эскӧм.

Колӧ, медым коми кыв пыр коми йӧз югдӧдісны вежӧрнысӧ, тӧдмалісны история йылысь (уна-ӧ коми морт лыддьӧ важ “Ордым” журнал?), лыддисны коми классикъясӧс, висьталісны ывлавыв тӧдмалӧм да математика йылысь, ставмирса культура йылысь. Со, кодкӧ “репоститӧ” ас листбок вылӧ гижӧд кутшӧмкӧ туналӧм йылысь (абу история либӧ фольклористика боксянь, а кыдз “рецепт”). А позьӧ та пыдди висьталыштны комиӧн, шуам, Моцартлӧн сонатаяс, Ван Гоглӧн серпасъяс йылысь (гуглитны, чайта, ставным кужам). Позьӧ (да колӧ) пуктыны коми гижысьяслысь кывбуръяснысӧ да налӧн прозасьыс цитатаяс. Медым коми кыв лоас ыджыд культуракӧд йитӧдӧн да велӧдӧм паськӧдан “инструментӧн”!

Октябрса революция бӧрын коми прогрессивнӧй интеллигенция вӧчӧма зэв унатор, медым югдӧдны-пальӧдны коми войтырӧс. Нёбдінса Витторӧс да Сандрик Миколӧс лыддигӧн ме аддзи, кутшӧм гырысь удж нуӧдӧмаӧсь тайӧ кадся коми гижысьяс, журналистъяс, велӧдысьяс, туялысьяс... Унаӧс на пиысь сэсся виӧма чакотка, либӧ репрессияяс, либӧ Ыджыд тыш. Вайӧй огӧ кутӧй вины найӧс мӧдысь!