Удмурт багатыр (пом)

Кык вежон мысти письмӧ воис. Зэв шога гижӧ, Колчак пӧ тані став уджӧс бырӧдӧма.

Сэсся ланьтіс... Нинӧм абу ыстӧма. Виччысси, мудзтӧдз виччыси: "Кытчӧ веськалін, багатырӧй? Мыйла барай юӧрыд абу?"

Сёрӧнджык сӧмын тӧдмалі, Колчаклӧн пеж салдатъяс виӧмаӧсь пӧ сійӧс. Сьӧлӧмӧй быттьӧкӧ биын сотчӧ, лолӧй шымыртчис: "Сідзкӧ став уджъяссӧ Колчак бырӧдӧма. Бара ӧмӧй колям пемыдінын?"

Ёртӧй локтіс:

— Эн бӧрд! Усьӧма тышын кӧ, абу пӧльзатӧг. Уджаліс революция вӧсна. Сылӧн вирнас миян чышъянъяс гӧрдӧдісны. Сійӧс кутам казьтывны кыдзи олӧм сетысьӧс, ёна уджалысьӧс, бара жӧ кыдзи пеж Колчаккӧд революция понда вермасьны мунӧм мортӧс, — шуис.

Ёнмис сьӧлӧмӧй. Бара повтӧг водзӧ видзӧда. Водзын паськыд туйяс, гӧрд лунъяс. И ті ме моз ёнмӧдчӧй, удмуртъясӧй, революциялы паныд мунысь вир юысьясӧс бырӧдӧмӧн водзӧ мунӧй гӧрд шонді кыпӧдчӧмлань.

 

Оригинал тані, лб. 67−69.

Удмурт багатыр (водзӧ гижӧм)

Водзӧ комиӧда Куӟебай Гердлысь гижӧдсӧ.

...Коркӧ уджалігӧн телеграмма воис, Колчак пӧ став удмуртсӧ киас босьтігтырйи Казань дорӧ нин воӧ.

Сійӧ звирк чеччис:

— Колчак миянлысь дона удмуртъясӧс босьтӧма? Революция бырӧдны кӧсйӧ?! Муна, удмуртъясӧс сылы паныд сувтӧда...

Куим лун мысти гӧрд фронт вылӧ мӧдӧдчис... Колльӧді ме сійӧс.

— Локтан-ӧ бӧр миян дорӧ, удмурт багатырӧй? Эн коль миянӧс ӧтнанымӧс. Ми синтӧмӧсь на ӧні... Эн эновт, эн эновт, эн вунӧд, — шымыртӧм сьӧлӧмӧн кисӧ сылысь ёна куті вокзалсянь мунігӧн.

— Ог эновт, локта бӧр...

Паровоз локтіс, повзьӧмӧнмоз пошкыны кутіс. Тутӧстіс; тутсан шыыс гӧгӧр разӧдчис да менӧ шогӧ уськӧдіс... Сэсся муніс. Сійӧс нуис.

— Тэ эн жӧ вунӧд удмуртъястӧ. Эн вунӧд ӧта-мӧдлы кыв сетӧмнымӧс. Тэ миян поэтным: гиж, чуксав! Видза колян! Ы-ы-ста письмӧ! Эн ву-у-нӧ-ӧд! — горзӧмӧн, ӧтырышъя чышъянӧн шенасьӧмӧн муніс сійӧ.

Ӧтнам коли вокзалын — бӧрдны понді: "Локтан он барай бӧрсӧ? Чукӧртам-ӧ удмуртъясӧс съезд вылӧ, аддзысям-ӧ ӧта-мӧднымкӧд?"

Шуштӧм босьтіс. Дзик ӧтнам коли Мӧскуаын.

Пыри отделӧ, аддзи кабалаяс: "Уджалысьыд кӧ эз коль, мый сэсся ӧні вӧчан..."

(водзӧ лоӧ на...)

Удмурт багатыр (Максим Прокопьевич Прокопьев)

Ыджыд кост бӧрын бара кутчыси удмурт гижӧдъяс комиӧдны. Со Куӟебай Гердлӧн нӧшта ӧти статья. Босьтӧма татысь, лб. 67−69.

***

Сысянь кӧть вӧчӧмторйыс колис,
Мед ачыс и бырис...
А ті кутанныд овны синтӧм номыръяс моз:
Тіянӧс казьтылігӧн некод оз кут сьывны,
Тіянӧс жалитӧм могысь ньӧти кыв оз шу...

Ме сыкӧд медводзысь паныдасьлі Малмыжын, удмурт съезд дырйи... Уна сёрнитім, ӧта-мӧдлы кыв сетім удмуртъяс вӧсна кувтӧдзным уджавны.

Мӧдысь паныдасьлі Мӧскуаын, Удмурт юкӧдын. Ме сэтчӧ нёль тӧлысь кежлӧ велӧдчыны школа-инструкторскӧй курс вылӧ ветлі. Менӧ аддзис, ичӧт вокӧс моз нимкодясигтырйи сывъяліс:

— Бара тай воин, менӧ эн на вунӧд, удмурт поэтӧй? — шуис...

Недыр мысти кутшӧмкӧ аслыспӧлӧс лов руӧн висьталіс:

— Тӧдан-ӧ, ме ӧд зіля удмуртъясӧс асшӧрӧн вӧчны, удмурт республика-коммуна лӧсьӧдны. Комиссаръяс ордӧ ветлі нин. Удмуртъяслы автономия лоас торйӧдӧма, шуисны.

— Збыль мӧй? Кыдзкӧ, мися, оз эскыссьы, эскыны позьтӧмтор кодь, — шуи ме сылы.

Котӧрӧнмоз ветліс канцелярияӧ да коркӧ-некоркӧ ки тыра кабала вайис, ме водзӧ шыбитіс:

— Со, он кӧ эскы, ас синнад видзӧд!..

Видзӧді да киӧн швачӧді шензьӧмла: удмурт коммуналысь картасӧ да, шӧр каръяссӧ да, дзонь конституциясӧ вӧлӧм лӧсьӧдӧма нин.

— Удмуртъясӧс Ставроссияса съезд вылӧ чукӧртны да сӧвет котыртны сӧмын и колис, — шуис сійӧ меным.

Сылӧн татшӧм удж вылӧ видзӧдігӧн менам сьӧлӧмӧй шоналіс: "Татшӧм уджалысьяс кӧ лоасны удмуртъяслӧн, сэсся оз быр пемыд мирын удмурт морт", — мӧвпалі ме.

(водзӧ лоӧ на...)

1924‐ӧд вося "Югыд туй" помалӧма!

Августын пӧшти став вын пукті декабрса номеръяс тексталӧм-лӧсьӧдалӧм вылӧ. Талун помалі 1924-ӧд вося медбӧръя номерсӧ. Кӧсъя сы бӧрын мӧдторйӧн заводитны ноксьыны, но 1925-ӧд вося номеръяс тшӧтш жӧ кута ньӧжйӧникӧн текставны.

Лыддигӧн со мый казялі.

1) Ноябрсянь вежсьӧма орфография: ӧти-кӧ, тӧдчымӧн унджык дефис пондӧмаӧсь пуктавны (весиг татшӧмтор сюри: "Ԅіновјев-јорт-гіжлӧм-піԍмӧ-јылыԍ"), мӧд-кӧ, кутшӧмсюрӧ войтыркостса кывъяс шуанног серти заводитӧмаӧсь гижны (шуам, "копераԏів", "комуԋізм" — ӧти О-ӧн да ӧти М-ӧн).

2) 1923-ӧд во помся номеръяс лыддян да казялан: сиктса олӧм уналаын гажтӧм. Пӧшти быд вӧлӧсьтысь гижӧны, йӧзыс пӧ олӧны гӧля, лыддьысян керка абу либӧ зэв омӧль, йӧз костын удж нуӧдсьӧ жеба. 1924-ӧд во помын олӧм тӧдчымӧн бурджык лои: йӧзыс чукӧртчӧны, велӧдчӧны, спектакъяс пукталӧны, стенӧ ӧшӧдан газетъяс вӧчалӧны, зільӧны выль ногӧн уджавны. Омӧльторъяс эмӧсь, дерт, но этшаджык нин.

Газет номеръяс йылысь радз пуктӧма татчӧ.

"Югыд туй" кузя помавлытӧм мунӧм

 Декабрсянь текстала 1924-ӧд вося "Югыд туй" газетъяс. Ӧні ноябрса номеръяс нин вӧчи. Ставыс кӧ лоас бур, ар пом кежлӧ дзонь вося петасыс лоас дась. Уджыс унакодь кад босьтӧ да, сэсся нин ньӧжмыдджыка кута "Югыд туйяснас" ноксьыны, мӧдторйӧ колӧ эськӧ босьтчыны. Сідзтӧ 1925-ӧд воын зэв уна номер петӧма, некымын во чӧж ковмас сыӧн ноксьыны.

Возьытлык (Ашальчи Окилӧн кывбурлы подстрочник)

Эм висьӧм му вылын —
Зэв лёк тайӧ висьӧмыс;
Родӧм ним сылы
Удмуртъяс пуктӧмаӧсь.

Ӧти воськов оз кольччы —
Ме бӧрся сійӧ ветлӧ,
Зэв уна мӧвп сійӧ
Шутӧмӧн кольӧ.

Со, шуам, висьтала:
Эм менам матысса,
Зэв вежӧра мортыс —
Зэв мича мӧвпӧй.

Кутшӧм жӧ мича
Шаньмӧдана кывъяс
Ме сылы гусьӧникӧн
Шуи эськӧ ӧти рытӧ.

Оз, оз ло шуӧма
Ньӧти кыв:
Родӧм висьӧмӧй
Мекӧд орччӧн восьлалӧ —
Став шуана кывйӧс
Кӧрталас да шыбитас.

Со ёртъясӧй ставӧн
Ывла вылын гажӧдчӧны.
"Вай и тэ лок", — шуӧны,
Ас дораныс ёна корӧны.

"Ме бара ог гажӧдчы", — шуа
Да ёртъясӧс колльӧда.
Пӧрысь морт моз ӧтнам
Ме керкаын коля.

— Тешкодь тэ, Аннук, —
Ёртъясӧй шуӧны, —
Пӧрысьмӧм сяма,
Измӧм сьӧлӧма.

— Сьӧлӧмӧй абу из,
Муса ёртъясӧй,
Абу жӧ пӧрысьмӧм
Менам том сямӧй.

Тіянысь эськӧ унджык
Гажӧдчи, ворсі,
Ворсі, йӧкті,
Вӧлі кӧ мезд...

Мездлунӧс родӧмӧй
Кытчӧкӧ воштіс,
Сямӧс тай, омӧльыд,
Чептӧн кӧрталіс...

Оригиналыс тані (лб. 15).

 

"Вын" небӧг презентация йылысь

Кык вежон кежлӧ локті Сыктывкарӧ да, артмис веськавны "Вын" небӧг презентация вылӧ. Ветлі ӧтнам: верӧсӧй лабораторияас кольччис юр выв тыр удж понда.

Дженьыдика гижа мероприяттьӧ йывсьыс.

Олег Уляшев висьталіс, кыдзи небӧгыс артмис. Пандемия дырйи Елена Валужене пӧ виччысьтӧг аддзис Клавдия Касеевалысь чуймӧдана кывбуръяссӧ. Регыд и Ксения Кармановалӧн гижӧд чукӧр сюри (Ивӧ Ксюш 2000-ӧд воясӧ на кывбуръяс лӧсьӧдавліс, да сэсся кыдзкӧ дугдіс — и со бара петкӧдчис, выль ногӧн нин). Тайӧ кык нылыс тӧдмӧдісны Елена Валуженеӧс Анастасия Кошлецкӧд, коді гижис рочӧн да комиӧн. Сэсся помӧсдінса нывъяскӧд йитчисны Анна Кучева да Анастасия Уляшева. Тадз артмис "Ворд" лито.

Олег Иванович чукӧртіс Клавдия Касеевалысь кывбуръяссӧ да босьтчис лӧсьӧдны сборник, гижӧдъясыс сьӧлӧм вылас ёна воисны да. Сійӧ кадӧ тшӧтш дасьтіс Ӧльӧксан Шебыревлысь небӧгсӧ. Кыкнан гижӧд чукӧрсӧ сетіс конкурс вылӧ Печать Агентство пыр. Да сэні тай раскраскаясыс вӧлӧмкӧ коланаджыкӧсь пыді вежӧртаса кывбуръясысь да, конкурсас авторъяс эз вермыны. Та вӧсна и вӧлі лӧсьӧдӧма ӧтувъя сборник. Сійӧс дасьтігас нин сюрисны Елена Игнатовалӧн бӧрдӧдчанкыв кодь кывбуръяс — найӧс тшӧтш жӧ небӧгас сюйисны. Ен да бур йӧзсянь сьӧм отсӧгӧн небӧгсӧ артмис лэдзны.

(Ассянь на содтышта: кык во сайын Ивӧ Ксюш да нӧшта кык зон кӧсйисны лэдзны кывбура кассетнӧй сборник, заявка сетісны, но кутшӧмкӧ кризис ли мый ли вӧсна небӧг лэдзӧмсӧ дугӧдӧмаӧсь.)

Ӧльӧксан Шебырев висьталіс аслас литература кружок йывсьыс. (Вӧлӧмкӧ, сійӧ коркӧ чуйдлӧма Ивӧ Ксюшлы комиӧн гижны — рочӧн пыдди.) Сэсся сьыліс ассьыс сьыланъяссӧ да гоз-мӧд кывбур лыддис. Сідзжӧ ассьыныс кывбуръяссӧ лыддисны Ивӧ Ксюш, Анастасия Кошлец да Клавдия Касеева. Елена Игнатова да Анна Кучева эз волыны, но налысь гижӧдъяссӧ лыддисны жӧ. (Елена Игнатова — велӧдысь, "Пожӧгса малтӧм кӧлдум" контактса котырӧн веськӧдлысь. Анна Кучева чужӧма Мысын, велӧдчӧма Сыктывкарын, а ӧні пӧ олӧ Мӧскуаын.)

Александр Чувьюров некымынысь вӧчліс "шылада костъяс" — гитараӧн ворсіс. Олег Уляшев сьыліс "Сёрми" да "Пожӧм" сьыланкывъяссӧ.

Концерт бӧрын сёрнитіс Г.И. Балакшина Национальнӧй небӧгаинысь. Библиотекаас пӧ сетӧма 200 гӧгӧр экземпляр, джынсӧ нин разӧдӧма Коми республикаса небӧгаинъясӧ.

Нӧшта ӧти тӧдса морткӧд паныдасьлі — Полугрудов Ӧльӧксейкӧд. Сійӧ локтіс, медым сетны Клавдия Касеевалы диплом да приз "Эзысь борд" конкурсын вермӧмысь.

Бӧръяпомыс ставным фотографируйтчим. Фотояс позьӧ аддзыны "Коми поэзия да проза" котырысь.