***

(Гижи тулыснас, сэсся вежышті.)

Ичӧт лэбачыс

Воліс сы дінӧ -

Вайліс енэжсӧ,

Ловсӧ, эбӧссӧ...

Чужис кывбурыс - 

Збыльысь яръюгыд!

Коркӧ воас-ӧ

Повтӧм варышыс?

ОБРАЗӦН-ШТАМПӦН

1.
Ӧльӧш Иван
Шонді виччысьӧ
Ю паныд катігӧн
Пемыд войын.

2.
Шонді петігӧн
Дзоридз косьмӧ.
Кыа петігӧн

Домнаӧс виӧны.

3.
Гӧгӧр гижӧма:
"Югӧр", "Кыа"...
Петкӧдлам тайӧн:
Шонділань мунам!

4.
Чусмӧ, кельдӧдӧ
Мича образыс...
Педзам, сулалам,
Водзӧ ог мунӧй.

5.
Енэж пӧртмасьӧ,
Ворсӧ рӧмъясӧн.
Шонді лэччӧм
Огӧ казялӧй.

6.
Уна рӧма
Реклама биӧн
Туйнымӧс югдӧдам –
Асьнымӧс ылӧдлам.

PS Аттьӧ бур йӧзлы критикаысь!

А ШТЭЙН ДА ФАРШТЭЙН

“Изъяс – менам

шыльӧдтӧм гижӧдъяс.

Наын сы мында мӧвпыс...”

(Л. Ануфриева)

Минералогия музейын.

Геолог (ичӧт пилы). Изъяс унатор вермӧны висьтавны: кор найӧ чужӧмаӧсь, кыдзи быдмӧмаӧсь, кутшӧм мукӧд минералъяс налӧн куйланінас вермасны лоны...

Математик. Ок, кужи кӧ ме лӧсьӧдны из артмӧм йылысь стӧч модель, гижны стӧч ӧткольлун* да стӧча тӧдмавны сійӧс, медым “перӧ помсянь” петіс буретш тайӧ серпасыс... Оз на тырмы мортыдлӧн сямыс!

Гижысь. Тайӧ из веркӧс вывса серпасас быттьӧ эм кутшӧмкӧ шыӧдчӧм, зэв джуджыд мӧвпа... Но гижӧма сійӧ вунӧдӧм кывйӧн, кодӧс некод некор оз нин гӧгӧрво.

Мӧд гижысь. Сійӧ быттьӧ философ, коді кӧсйис стӧч-стӧча гӧгӧрвоны, мый тайӧ – “нинӧм”*, та вӧсна пӧрис изйӧ, но мӧвпавны эз нин куж да выльысь лоны мортӧн эз вермы.

Жугыль серпасалысь. Ме майшася, корся выль формаяс, творчество кризисысь петны ӧнӧдз ог вермы... А тайӧ из вылас серыс сё пӧв мичаджык да шемӧсмӧданаджык Европаясын велӧдчӧм ӧнія интеллектуалъяслӧн картинаясысь!

Ӧти зон. Жӧдзӧны со тані йӧз, видзӧдӧны тайӧ из вылас... А сійӧ найӧс оз и казяв. Эм контактын ӧти котыр – “Вӧрын куйлысь из”. Быд лун петӧ гижӧд из нимсянь – “талун нинӧм эз ло”.

Мӧд зон. Да сійӧ весиг оз вермы гӧгӧрвоны да мӧвпавны – лоис эз мыйкӧ талун. Татшӧмӧн жӧ вӧлі буракӧ миян енкӧланым морт садь чужтӧдз...

Ныв. Колӧ шуны, ӧтуввезйысь тӧрыт лыдди “Тум-балалайка”* сьыланкыв йылысь. Эм пӧ кык версия, кыдзи гӧгӧрвоны сэтысь ӧти строка: либӧ “а штэйн кен ваксэн, ваксэн он рейгн” (“из вермӧ быдмыны, быдмыны зэртӧг”), либӧ “фарштэйн кен ваксэн, ваксэн он рейгн” (“гӧгӧрвоӧм вермӧ быдмыны, быдмыны зэртӧг”)? Кыдзи чайтанныд?

 

Пӧрысь еврей (пегматит* вылӧ видзӧдігӧн, быттьӧкӧ видлӧ сы вылысь лыддьыны). Фарштэйн!

* ӧткодьлун (термин) — уравненньӧ; ӧтвесьт тӧдмавны — уравненньӧ решитны

* Нинӧм (ничто) йылысь философъяс збыльысь гижлывлӧмаӧсь.

* Еврей сьыланкыв. Сюжет серти, зон кӧсйӧ тӧдмасьны нывкӧд да нӧдӧ сылы нӧдкывъяс: “Мый вермӧ быдмыны зэртӧг?”, “Мый вермӧ ӧзъявны помтӧг?”, “Мый вермӧ бӧрдны?” А нылыс сылы вочавидзӧ: “Из (мӧд версия серти – гӧгӧрвоӧм) вермӧ быдмыны зэртӧг”, “Муслун вермӧ ӧзъявны помтӧг”, “Сьӧлӧм вермӧ бӧрдны”.
* Пегматитӧс нӧшта шуӧны еврей изйӧн, сы вылын серыс еврей гижӧд вылӧ мунӧ да.

PS Ыджыд аттьӧ отсасьысьяслы критикаысь!

Туйвеж Коноша бӧрын

Войвылӧ муна. 
Коноша бӧрын 
Кӧрт туйыс вожалӧ - 
Тӧд вылӧ уськӧдӧ 
Выльӧс да важӧс.

Ӧти вож туйыслӧн
Кардорӧ нуӧ.
Сэні ме вошті
Коркӧя шудӧс,
Томдырся гажӧс.

Мӧд вожыс нуӧ 
Комиӧ. Сэтысь 
Выль шудӧс босьті - 
Тӧждысьтӧмлунӧн 
Вештыси сыысь.

PS Ыджыд аттьӧ бур йӧзлы критикаысь да отсӧгысь.

КОМИ ЙӦЗ, ДУГДӦЙ ӦТА-МӦДӦС МЫЖДЫНЫ!

(Энӧ гижӧй дзик пыр комментарийяс! Медводз лыддьӧй текст дзоньнас да сюся.)

Во кык-ӧ куим сайын тӧдмалі выль кыв – виктимблэйминг (тайӧ вись мыждӧм; пырӧма англичан кывйысь: victim – вись, жертва; to blame – мыждыны). Шуам, кодлыськӧ гусялӧмаӧсь кӧлуйсӧ, сійӧ висьталӧ та йылысь ӧтуввезйын (либӧ та йылысь гижӧны статья). Дзик пыр тшак моз петӧны комментаторъяс, кодъяс шуӧны, ачыд пӧ мыжа, колӧ пӧ бурджыка кӧлуйтӧ видзны да с. в. Кодлы таысь бур? Гусясьысьяслы. Либӧ гижӧны мырдӧналӧм (насилуйтӧм) йылысь. Сэки уна сикаса ханжаяс, гуга-бана шаньгаяс юалӧны: “Кыдзи вӧлі пасьтасьӧма висьыс? Мыйла сёр рытнас вӧлі ывла вылын? Мыйла эз пышйы?” (Кодкӧ на пиысь вермӧ лоны тролльӧн либӧ аньясӧс дзик оз пыдди пукты, а кодкӧ вермӧ лоны и прӧстӧй мортӧн, весиг нывбабаяс гижӧны татшӧмтор.) Кодлы таысь бур? Мырдӧналысьяслы (насилуйтысьяслы). Йӧзыс быттьӧ вунӧдӧны: коді преступник – ӧд сійӧ и мыжа.

Со и коми йӧз пинясьӧны-зыксьӧны, ӧта-мӧдӧс мыждӧны. Неважӧн “Коми енкӧла” котырын петіс гижӧд ӧнія ситуация школаясын йылысь: оланпаслы (законлы) паныд нуӧдӧны анкетируйтӧм, кӧнсюрӧ тшӧктӧны бӧрйыны роч кыв кыдзи чужан кыв. Мӧд ногӧн кӧ, мырддьӧны комияслысь чужан кывсӧ (со татшӧм “мезд” да “ас вӧля серти бӧрйӧм”). Колӧ эськӧ ӧтувтчыны, водзсасьны, ӧта-мӧдыслы отсавны... А со мый гижис ӧти коми комментатор (дерт, рочӧн, медым став тролльяс-вӧрӧгъяс аддзисны; ме гижӧдсӧ чышки): “А сы вӧсна мый коми кывсӧ тшыкӧдӧмаӧсь”. Сідзкӧ филологъяс челядьлӧн да налӧн бать-мамлӧн вын вылӧ лишнӧй надейтчисны да та понда лёк неолибералъяс закон торкалӧны? (А тайӧ буретш неолиберальнӧй реформаыс: чинтӧм, топӧдӧм, “оптимизируйтӧм”.) Кодлы лоас пӧльза тайӧ вись мыждӧмсьыс (тані висьыс, жертваыс – коми культура)? Сӧмын горш чиновникъяслы да коми кыв вӧрӧгъяслы.

Менам эм некымын велӧдан небӧглӧн скан (1–4 класслы, 2010–2013-ӧд восяяс, коми кыв кыдз чужан кыв). Дзоньнас ме найӧс, дерт, эг лыддьы. Колӧ пыді видлалӧм-анализ. Менам медводдза донъялӧм со кутшӧм (сӧмын энӧ вунӧдӧй: ме абу специалист, да гырысьджык классъяслы небӧгъяс менам абуӧсь). Сэтчӧ пыртӧмаӧсь коми гижысьяслӧн висьтъясысь либӧ кывбуръясысь торъяс. Тайӧ, дерт, абу “тшыкӧдӧм” коми кыв. Гашкӧ, терминъяс вылӧ лёк реакция? Ӧтарсянь, терминологияыс – абу кыв тшыкӧдӧм. Мӧдарсянь, йӧзыслӧн кӧ паника быд тӧдтӧм кыв вӧсна, колӧ бурджык велӧдан методика, нӧшта колӧ эськӧ мӧвпавны, уна-ӧ теория колӧ школаса уджтаслы (программалы). Коми кыв велӧдан медтӧдчана мог – медым мортыд кужис грамотнӧя гижны да бура лӧсьӧдны текстъяс. Дерт, ставсӧ колӧ вӧчны конструктивнӧя, пинясьтӧг.

Велӧдчысь вын вылӧ лишнӧй надейтчӧм – тайӧ уна туялысьяслӧн сьӧкыдлун. 70-ӧд воясын Андрей Николаевич Колмогоров реформируйтӧма математика велӧдан уджтас (программа). Ставыс лоис тӧдчымӧн абстрактнӧйджык. Дерт, Колмогоров – нималана математик, сылӧн могыс вӧлі бур... но челядьлы лои сьӧкыдджык велӧдчыны. Лев Семёнович Понтрягин гижӧма, учебникъясын пӧ вӧліны дзик гӧгӧрвотӧм абзацъяс (тыдалӧ, небӧгъяссӧ лӧсьӧдӧмаӧсь омӧль кужанлуна йӧз). Сэсся уджтассӧ бара вежӧмаӧсь, ме велӧдчигӧн ӧткодь куимпельӧсаяс (равные треугольники) эз нин вӧвны “конгруэнтнӧйясӧн”. Но, шуам, миян кафедраӧн вӧвлӧм веськӧдлысь чайтӧ: мӧвпыс Колмогоровлӧн вӧлі бур, сӧмын олӧмас пӧртӧмыс вӧлі лёк.

Колмогоровлӧн реформа да мӧдара реформа лоисны сӧвет кадӧ, сэки туялысьясӧс да велӧдысьясӧс эз топӧдны. Ӧні став нелючкияс тӧдчымӧн сьӧкыдджык бырӧдны: сьӧм оз сетны, бюрократия, минобр университетъяслы, институтъяслы да школаяслы абу ёрт. Сідзкӧ мыжаӧсь абу туялысьяс, а капиталистъяс чиновникъяскӧд. И буретш капитализм вӧсна бать-мамлы оз тырмы кад челядькӧд сёрнитны, челядьлӧн жеб дзоньвидзалун, велӧдысьясӧс да туялысьясӧс нартитӧны, ставыс ёна мудзӧмаӧсь.

Оз ков дзик пыр гижны комментарийяс! Медводз лыддьӧй текст дзоньнас да сюся, сэсся мӧвпалӧй, кодлы лоас пӧльза гижӧдсьыныд, а кодлы лёктор. Нелючкияс йылысь оз ков гижны рочӧн роч сайтъясын да лист бокъясын.

Тшӧтш пукта татчӧ...

Медым тайӧ лоас казьтылӧмӧн - кыдзи "экспериментируйті" кос му тӧлысьын. Медводдза версия вӧлі менам, сэсся Сергей Елфимовкӧд да нӧшта ӧти морткӧд (коді оз радейт, кор гижӧны сылысь нимсӧ) дыр редактируйтім, артмис некымын версия, сэсся Ивӧ Ксюш отсаліс бӧрйыны медбур вариант. Пукті результат "Коми енкӧла" котырӧ кыдзи коллективнӧй гижӧд, но медым и тані лоас...

Гижлывлі: "Ӧтувтчӧй, котыртчӧй!"
Йӧзыс эз дугдыны пинясьны.
Шулывлі: "Велӧдчӧй, лыддьысьӧй!"
Сӧмын тай некод эз кывзысьлы.
Йӧз веськодьлунӧ кор тангыся,
Быттьӧ сьӧд йирӧ ме сунгыся:
Вайӧда сэки ме син водзӧ
Век кежлӧ вунӧдӧм гижӧдъяс.

СЁРНИСИКАСЪЯС ЙЫЛЫСЬ

Содта кыв-мӧд ассянь изьваса баннер йылысь, кӧть ачым и бокӧвӧй морт. Гашкӧ, кӧсйӧмыс авторлӧн вӧлі бур – гижа пӧ пӧль-пӧчлӧн сёрнисикасӧн, медым налы (коді ловъя на) лоас нимкодь. А артмӧма лёктор. Комияс бара ӧта-мӧдыскӧд пинясьӧмаӧсь-зыксьӧмаӧсь, а коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяс ёна радӧсь: видзӧдлӧй пӧ, комияс асьныс грамотнӧя гижны оз кужны, а миянӧс велӧдны кӧсйӧны.

Дерт, мортыдлы аслас сёрнисикас вермӧ лоны мусаджык. Но ӧні колӧ дорйыны коми кывтӧ, коми войтыртӧ, коми культуратӧ. Ӧтлаӧн тайӧс кокньыдджык вӧчны. Лӧсьӧдӧма ӧд литература кыв, эмӧсь коми гижысьяс-классикъяс. Онӧ кӧ тӧдӧй кыв стандарт, асьныд сэсся кутанныд норасьны – ой, кутшӧм сьӧкыд лыддьыны Тима Веньӧс (либӧ весиг Нёбдінса Витторӧс), а сэсся и вунӧданныд найӧс. Онӧ кӧ кутӧй гижны литературнӧй кывйӧн, сыктывкарсаяслы либӧ, шуам, кулӧмдінсаяслы лоас сьӧкыдджык тіянӧс лыддьыны, а кодкӧ весиг ёрччыны пондас (гашкӧ, рочӧн, медым коми кыв вӧрӧгъяс тайӧс аддзисны, вӧчисны скриншотъяс да ас котыръясӧ пуктісны).

Изьватас – абу торъя войтыр, абу торъя этнос, кӧть налӧн аслыспӧлӧс культура да ас сёрнисикас. Шуам, поморъяслӧн тшӧтш аслыспӧлӧс войвывса культура, аслыспӧлӧс история (крепостнӧй право налӧн эз вӧв), вӧлі и ас сёрнисикас – “поморьска говоря” (ӧні пӧшти вунӧдӧма). Но найӧ – роч войтырлӧн субэтнос, абу торъя войтыр. И Кардорын некод оз гиж баннеръяс помор сёрнисикасӧн (гижисны кӧ – вӧлі зэв ёсь вензьӧм да ме тӧдмалі та йылысь). А “поморьска говоряыс” тшӧтш кодлыкӧ муса. Мыйла нӧ изьватаслы колӧ торйӧдчыны?

Позьӧ, дерт, корсюрӧ пуктавны текстъясӧ сёрнисикаса кывъяс, но оз ков тайӧс вӧчны вывті тшӧкыда (медым не дӧзмӧдны лыддьысьысьӧс), да пыр колӧ висьтавны – кытысь босьтӧма тайӧ кывйыс да кыдзи сійӧс гӧгӧрвоны.

Нӧшта со мый колӧ босьтны тӧд вылӧ. Гижӧ кӧ кодкӧ оз литература кывйӧн, а сёрнисикасӧн, либӧ кӧнкӧ дзугсьӧ, либӧ прӧста мыйкӧ гӧгӧрвотӧм, оз ков гижны роч комментарийяс роч сайтъясын, оз ков норасьны роч газетъясӧ. Кодлы таысь пӧльза? Коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяслы. Эм кӧ проблема – гижӧй комиӧн коми сайтъясӧ, коми контактса котыръясӧ (шуам, “Сёрни-басни” котырас позьӧ выльтор вӧзйыны), комментарийяс бара жӧ гижӧй комиӧн да вежавидзана.

Энӧ зыксьӧй, велӧдӧй литературнӧй коми кыв, унджык лыддьысьӧй да гижӧй комиӧн. Онӧ кӧ гӧгӧрвоӧй кутшӧмкӧ кывсӧ – видзӧдлӧй кывкудйӧ, сэсся позьӧ видзӧдлыны коми кыв корпусӧ (сэтысь позьӧ тӧдмавны, кӧні тайӧ кывйӧн вӧдитчӧмаӧсь). Абу кӧ – юалӧй.