Тшӧтш пукта татчӧ...

Медым тайӧ лоас казьтылӧмӧн - кыдзи "экспериментируйті" кос му тӧлысьын. Медводдза версия вӧлі менам, сэсся Сергей Елфимовкӧд да нӧшта ӧти морткӧд (коді оз радейт, кор гижӧны сылысь нимсӧ) дыр редактируйтім, артмис некымын версия, сэсся Ивӧ Ксюш отсаліс бӧрйыны медбур вариант. Пукті результат "Коми енкӧла" котырӧ кыдзи коллективнӧй гижӧд, но медым и тані лоас...

Гижлывлі: "Ӧтувтчӧй, котыртчӧй!"
Йӧзыс эз дугдыны пинясьны.
Шулывлі: "Велӧдчӧй, лыддьысьӧй!"
Сӧмын тай некод эз кывзысьлы.
Йӧз веськодьлунӧ кор тангыся,
Быттьӧ сьӧд йирӧ ме сунгыся:
Вайӧда сэки ме син водзӧ
Век кежлӧ вунӧдӧм гижӧдъяс.

СЁРНИСИКАСЪЯС ЙЫЛЫСЬ

Содта кыв-мӧд ассянь изьваса баннер йылысь, кӧть ачым и бокӧвӧй морт. Гашкӧ, кӧсйӧмыс авторлӧн вӧлі бур – гижа пӧ пӧль-пӧчлӧн сёрнисикасӧн, медым налы (коді ловъя на) лоас нимкодь. А артмӧма лёктор. Комияс бара ӧта-мӧдыскӧд пинясьӧмаӧсь-зыксьӧмаӧсь, а коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяс ёна радӧсь: видзӧдлӧй пӧ, комияс асьныс грамотнӧя гижны оз кужны, а миянӧс велӧдны кӧсйӧны.

Дерт, мортыдлы аслас сёрнисикас вермӧ лоны мусаджык. Но ӧні колӧ дорйыны коми кывтӧ, коми войтыртӧ, коми культуратӧ. Ӧтлаӧн тайӧс кокньыдджык вӧчны. Лӧсьӧдӧма ӧд литература кыв, эмӧсь коми гижысьяс-классикъяс. Онӧ кӧ тӧдӧй кыв стандарт, асьныд сэсся кутанныд норасьны – ой, кутшӧм сьӧкыд лыддьыны Тима Веньӧс (либӧ весиг Нёбдінса Витторӧс), а сэсся и вунӧданныд найӧс. Онӧ кӧ кутӧй гижны литературнӧй кывйӧн, сыктывкарсаяслы либӧ, шуам, кулӧмдінсаяслы лоас сьӧкыдджык тіянӧс лыддьыны, а кодкӧ весиг ёрччыны пондас (гашкӧ, рочӧн, медым коми кыв вӧрӧгъяс тайӧс аддзисны, вӧчисны скриншотъяс да ас котыръясӧ пуктісны).

Изьватас – абу торъя войтыр, абу торъя этнос, кӧть налӧн аслыспӧлӧс культура да ас сёрнисикас. Шуам, поморъяслӧн тшӧтш аслыспӧлӧс войвывса культура, аслыспӧлӧс история (крепостнӧй право налӧн эз вӧв), вӧлі и ас сёрнисикас – “поморьска говоря” (ӧні пӧшти вунӧдӧма). Но найӧ – роч войтырлӧн субэтнос, абу торъя войтыр. И Кардорын некод оз гиж баннеръяс помор сёрнисикасӧн (гижисны кӧ – вӧлі зэв ёсь вензьӧм да ме тӧдмалі та йылысь). А “поморьска говоряыс” тшӧтш кодлыкӧ муса. Мыйла нӧ изьватаслы колӧ торйӧдчыны?

Позьӧ, дерт, корсюрӧ пуктавны текстъясӧ сёрнисикаса кывъяс, но оз ков тайӧс вӧчны вывті тшӧкыда (медым не дӧзмӧдны лыддьысьысьӧс), да пыр колӧ висьтавны – кытысь босьтӧма тайӧ кывйыс да кыдзи сійӧс гӧгӧрвоны.

Нӧшта со мый колӧ босьтны тӧд вылӧ. Гижӧ кӧ кодкӧ оз литература кывйӧн, а сёрнисикасӧн, либӧ кӧнкӧ дзугсьӧ, либӧ прӧста мыйкӧ гӧгӧрвотӧм, оз ков гижны роч комментарийяс роч сайтъясын, оз ков норасьны роч газетъясӧ. Кодлы таысь пӧльза? Коми кыв велӧдӧмлы паныд сувтысьяслы. Эм кӧ проблема – гижӧй комиӧн коми сайтъясӧ, коми контактса котыръясӧ (шуам, “Сёрни-басни” котырас позьӧ выльтор вӧзйыны), комментарийяс бара жӧ гижӧй комиӧн да вежавидзана.

Энӧ зыксьӧй, велӧдӧй литературнӧй коми кыв, унджык лыддьысьӧй да гижӧй комиӧн. Онӧ кӧ гӧгӧрвоӧй кутшӧмкӧ кывсӧ – видзӧдлӧй кывкудйӧ, сэсся позьӧ видзӧдлыны коми кыв корпусӧ (сэтысь позьӧ тӧдмавны, кӧні тайӧ кывйӧн вӧдитчӧмаӧсь). Абу кӧ – юалӧй.

Помала экспериментируйтны...

...татшӧм гижӧднас. (Водзӧ кута лӧсьӧдны сӧмын очеркъяс, казьтылӧмъяс да с.в.)

Топавны эськӧ чутӧ -

Сетны ставыслы югӧрӧс. 

Разавны ылдӧс пасьтаыс - 

Сетны ставыслы шоныдӧс...

Вежтӧг коли ме ӧбликӧс -
Тӧдӧмлун сеті йӧзыслы.

РЕГ-ТАЙМ

Ӧкмысдасӧд во.
Айӧй менам ворсӧ
Джоплинлысь рег-тайм.
Оръясян шы-лад.
Торкан-кисьтан кад.

PS Rag-time англичан кывйӧн - орӧм, киссьӧм кад (ог тӧд, кутшӧм синоним бӧрйыны). Скотт Джоплин - рег-тайм гижысь.

ПӦШТИ ЗБЫЛЬТОР

Мӧскуаса ӧти бур вузын профессоръяс-доцентъяс чукӧртчисны кафедра заседанньӧ вылӧ. Веськӧдлысьыс висьталіс выль индӧдъяс йылысь.

— Топӧдӧны тай миянӧс!

— Да, коммерциализация быдлаын. Регыд вузъяс лоасны вузасянінъясӧн!

— Бюрократизация тшӧтш. Менам аспирант дасьтысьӧ диссертация дорйӧм кежлӧ. Лыддис ВАК* индӧдъяссӧ дай весиг вак-вакӧн сераліс, пӧшти истерика сылӧн вӧлі.

— Ветлі ме Америкаӧ 90-ӧд воясын — сэні тадзи жӧ, сӧмын барыш йылысь и мӧвпалӧ натшальствоыс.

— Сӧветскӧй кадӧ бурджык тай вӧлі...

Сёрнитыштісны, сэсся Выль во заводитісны пасйыны. Ӧтитор-мӧдтор йылысь баитісны, философствуйтны босьтчисны. Со ӧти профессор и шуис:

— Мыйла марксизм паськаліс став мир пасьта? Ме чайта, помкаыс татшӧм: сійӧ — медся примитивнӧй теория.

— Гашкӧ, помкаыс мӧдторйын? Йӧз тшыгъялӧмаӧсь, кач сёйӧмаӧсь, дас кык час суткинас заводъясын уджалӧмаӧсь, — вочавидзис том ассистент.

— Но, тэ материалист. А колӧ ӧд и лов могмӧдӧм йылысь мӧвпавны! — чӧскыд торт сёйигӧн вомаліс сійӧс мӧд профессор.

*ВАК — высшая аттестационная комиссия

КӦНӦСЬ ТІ, ВЫЛЬ НЁБДІНСА ВИТТОРЪЯС?

Эмӧсь-ӧ миян йӧз, кодъяс эськӧ гижисны ёсь публицистика да велӧдісны-югдӧдісны комиясӧс? Тойлӧны тай горш озыръяс ставнымӧс важ мира йирӧ, а ми пырам сэтчӧ думайттӧг, да некод, буракӧ, оз и ӧлӧд... Тыдалӧ, аслым ковмас шуны кыв-мӧд та йылысь, кӧть и омӧлика на кужа гижны. А сэсся кута виччысьны, кор локтас выль Нёбдінса Виттор да югдӧдас коми войтырӧс мича да сӧдз коми кывйӧн.

1. Эмӧсь, вӧлӧмкӧ, коми йӧз, кодъяс ас стен вылӧ пуктӧны гижӧдъяс “вежа” Микулай сар либӧ “шуда” революцияводзса кад йылысь. Коми мортлы ошкыны саръясӧс некыдз оз позь. Сардырся кадӧ комияслӧн вӧлі ичӧт позянлун велӧдчыны, кӧть найӧ ёна зільӧмаӧсь да пыдди пуктӧмаӧсь велӧдчӧм йӧзӧс. Политика сэки вӧлі дзик русификаторскӧй, челядьӧс велӧдӧмаӧсь гӧгӧрвотӧм роч кывйӧн. Та вӧсна озырджык да велӧдчӧмаджык коми йӧз кызвыныс эз пыдди пуктыны коми кыв, революция бӧрын сувтӧмаӧсь коми газетъяслы да коми школаяслы паныд. Сы йылысь позьӧ лыддьыны, шуам, Сандрик Миколлӧн гижӧдъясысь.

2. Ӧти коми мортлӧн листбокысь аддзи репоститӧм гижӧд: Генри Форд шуӧма, Октябрса революциясӧ пӧ вӧчӧмаӧсь, медым еврей капиталистъяс вежисны роч капиталистъясӧс, да тадзи пӧ и лои: ӧні ӧд эмӧсь еврейяс-олигархъяс. Мый ме шуа? Ӧти-кӧ, коммунистъяс сулалӧмаӧсь капитализмлы паныд, нуӧдӧмаӧсь национализация. Мыйла сэсся лоӧма контрреволюция – тайӧ торъя сёрни. Мӧд-кӧ, ӧнія озыръяс лыдын абу сӧмын еврейяс, а еврейяс пиас унджыкыс прӧстӧй, а абу озыр йӧз. Коймӧд-кӧ, Генри Фордӧс цитируйтны дзик абу лӧсьыд: сійӧ ачыс вӧлі “олигархӧн”, реакционнӧй видзӧдласа мортӧн, сулалӧма профсоюзъяслы паныд, финансируйтӧма немеч фашистъясӧс.

3. Зэв жаль, но коми йӧз пиын, вӧлӧмкӧ, эмӧсь антисемитъяс, весиг “лёк еврейяс” йылысь видеояс паськӧдӧны. А менам эм уджъёрт биология факультетысь, еврей, сійӧ олӧ сӧмын ас удждон вылӧ (сійӧ научнӧй сотрудник, тайӧ абу ыджыд “чин”). Тӧданныд-ӧ ті, мый сійӧ сулалӧ коми кыв вӧсна, лэдзис менсьым гижӧдъясӧс коми культура йылысь “Социальнӧй компас” сайтын, отсаліс меным нуӧдны пикет Коми представительство дорын?

Колӧ сувтны оз еврейяслы паныд, а капитализмлы паныд. Войтыръяс костын пинясьӧмысь горш да наян йӧз сӧмын озырмасны, а прӧстӧй йӧзлы лоас нӧшта на лёкджык.

Ӧти сайын, колӧ эськӧ комиӧдны бур, прогрессивнӧй видзӧдласа еврей гижысьясӧс: Шолом-Алейхемӧс, Ицхок-Лейбуш Перецӧс, Менделе Мойхер-Сфоримӧс. Тадзи ас чужан кыв пыр коми войтыр вермас тӧдны, кыдзи збыльвылас овлӧмаӧсь прӧстӧй еврейяс революцияводзса кадӧ (кызвыныс – зэв гӧлиника, сьӧмыс тшӧкыда эз тырмы весиг сёян вылӧ).

4. “Энӧ дивитӧй ті менӧ, коми аньяс, бабаяс”... Видзӧдлыны кӧ коми аньлӧн листбок вылӧ – вель тшӧкыда аддзан эзотерика, гороскопъяс, “дивӧяс”... Унатор – весиг абу важ коми культураысь. Важ коми традицияяс йылысь, дерт, колӧ тӧдны, но оз сы вӧсна, медым овны 19-ӧд нэмын моз, а медым бурджыка гӧгӧрвоны история, медым художествоа гижӧдъясын да спектакльясын эз вӧвны дзугсьӧмъяс. Пӧчиньяс ногӧн олӧм оз кыпӧд коми культуратӧ! Босьтны важ олӧмысь позьӧ сӧмын бурторсӧ (шуам, войтырлысь вежӧр), а оз нинӧм абуӧ эскӧм.

Колӧ, медым коми кыв пыр коми йӧз югдӧдісны вежӧрнысӧ, тӧдмалісны история йылысь (уна-ӧ коми морт лыддьӧ важ “Ордым” журнал?), лыддисны коми классикъясӧс, висьталісны ывлавыв тӧдмалӧм да математика йылысь, ставмирса культура йылысь. Со, кодкӧ “репоститӧ” ас листбок вылӧ гижӧд кутшӧмкӧ туналӧм йылысь (абу история либӧ фольклористика боксянь, а кыдз “рецепт”). А позьӧ та пыдди висьталыштны комиӧн, шуам, Моцартлӧн сонатаяс, Ван Гоглӧн серпасъяс йылысь (гуглитны, чайта, ставным кужам). Позьӧ (да колӧ) пуктыны коми гижысьяслысь кывбуръяснысӧ да налӧн прозасьыс цитатаяс. Медым коми кыв лоас ыджыд культуракӧд йитӧдӧн да велӧдӧм паськӧдан “инструментӧн”!

Октябрса революция бӧрын коми прогрессивнӧй интеллигенция вӧчӧма зэв унатор, медым югдӧдны-пальӧдны коми войтырӧс. Нёбдінса Витторӧс да Сандрик Миколӧс лыддигӧн ме аддзи, кутшӧм гырысь удж нуӧдӧмаӧсь тайӧ кадся коми гижысьяс, журналистъяс, велӧдысьяс, туялысьяс... Унаӧс на пиысь сэсся виӧма чакотка, либӧ репрессияяс, либӧ Ыджыд тыш. Вайӧй огӧ кутӧй вины найӧс мӧдысь!

КӦЗА ПЛЕНЫН (творческӧй кризис да важ мира йир йылысь)

Талун Тима Веньсянь усьӧм югӧрӧн видла югдӧдыштны, артмас кӧ.

Лыдди неважӧн “Кӧза пленын” баснясӧ. Сэні Тима Вень висьталӧ, кыдзи сылы ӧтчыд лои зэв гажтӧм, ставыс кажитчис рудӧн, лыддьысьны ни, гижны ни, узьны эз вермы; петіс ывлаӧ, ветліс Сыктывкарті, а сэні вӧлі уна кӧза (“Став карсӧ кӧзаяс талун пӧлӧнӧ босьтӧмны”) да пӧшти ньӧти морт. Лыдди да чайті: уна йӧз кӧ тӧдісны баснясӧ, гашкӧ, вӧлі коми кывйын татшӧм зумыд кывтэчас: “ме талун кӧза пленын” — “менам талун депресняк”.

Ӧні менам гижан сям “кӧза пленын”. Вель дыр эз вӧв некутшӧм мӧвп — мый йылысь гижны “Пасйӧдъяс” блогйӧ? Быд сюжет кажитчис бонзьӧмӧн, гажтӧмӧн, ковтӧмӧн. Ӧти лунӧ ӧдва эг босьтчы гижны “важ мира йирӧ” тойлӧм йылысь: кыдзи кодсюрӧ коми интеллигенция пиысь жалитӧны Романов саръясӧс да мыйла тайӧ лёк. А сэсся чайті: тайӧ интеллигентъясыс ӧд велӧдчӧм йӧз, лыддьӧмаӧсь, дерт, кыдзи коми кывтӧ да коми культуратӧ топӧдӧмаӧсь революцияводзвывса кадӧ да, некутшӧм выльтор ме налы ог висьтав, а бур публицистика бара жӧ менам оз артмы.

Ӧти сайын, “важ мира йирӧ” фразаыс — Тима Веньлӧн “Кодарас ми” поэмаысь. Заводитчӧ сійӧ тадзи:

     “Мед

      кӧть и сьӧкыд

      ӧнісӧ овны —

      колям

      ми век

      таладор пӧлас.

      Медым

      кӧть мыйӧн

      ми воксӧ шуасны,

      сынам

      ми пыр

      выльла дор.”

(Йӧзӧдӧма поэмаыс вӧлі 1933-ӧд воын, “Ударник” журналын, сэсся 1936-ӧд вося “Олӧм вояс” небӧгын; дерт, 1936-ӧд во бӧрын нӧшта сьӧкыдджык лои овны...) Ме серти, тайӧ зэв веськыд видзӧдлас: Тима Вень и 30-ӧд воясся сьӧкыдлун йылысь шуӧ, и революцияводзвывса кадсӧ бурӧн казьтылӧмысь видзӧ:

     “Некод оз лысьт

      тойыштны миӧс

      важ мира

      йирӧ.

      Мыйла?

      Да сійӧн, —

      мый сьӧлӧмъяс

      йирӧмӧн йирліс

      важ олас мирыс!..”

Тайӧ поэма йылысь пасйыштӧмӧн и помала талунъя гижӧдӧс. Унатор ог висьтав “кӧза плен” (творческӧй кризис) вӧсна.