Куим орта орт

• ылдӧс — пространство
• куим муртӧса ылдӧс — трёхмерное пространство
  
• коймӧд тшупӧда ӧткодьлун — уравнение третьей степени
  

— Кер Ка — нуль, — шуис студент, функциональнӧй анализ кузя билетсӧ висьталігӧн.

Профессор тшӧктіс сылы ker K = 0 ӧткодьлунсӧ подулавны, лист вылӧ эз вӧв гижӧма да. Сэсся матыстчис ӧшинь дорӧ да кутіс мӧвпавны: «А менам важ керкаӧй Коми муын колӧкӧ киссьӧма нин, и сы пыдди ӧні куш места, нуль. Уна во чӧж ола тані, Мӧскуаын. Но чужан коми кывйӧс эг на вунӧд, ӧнӧдз коми небӧг-журнал лыддя. Дай ныв-пи и весиг внукъясӧй, „масквичьяс“, комиӧн сёрнитӧны-гижӧны, весиг дивӧ босьтӧ».

Видзӧдіс ылі джуджыд керкаяс вылӧ. «А тані, ыджыд карас, керкаяс паськалӧны, быдмӧны, сов кристаллъяс моз. И йӧзыс сэні атомъяс кодьӧсь. Кыдзи тай Лужиковлӧн вӧлі? „...Сов... натрий хлор... синва, измӧм синва...“ Збыльысь, ӧдйӧ паськалысь мӧскуаса выль керкаяс — коньӧр йӧзлӧн измӧм синва».

Мыш сайсьыс виччысьтӧг кыліс: уджъёртыс мӧдыскӧд сёрнитӧ-сӧветуйтчӧ, коді эськӧ вермис аспирантыслысь диссертациясӧ донъявны. Бесовлӧн ылдӧсъяс йылысь пӧ уджыс гижӧма.

Профессор весиг сыркмуніс. «Со, тӧд вылӧ уськӧді Лужиковлысь „Измӧм синва“ висьтсӧ, кӧні вӧлі Бесов ова эпизодическӧй персонаж, а тані Бесовлӧн ылдӧсъяс йылысь мыйкӧ шуисны. Тешкодь лун!»

Регыд профессорӧс чукӧстіс мӧд экзаменуйтчысь студент: дась пӧ водзӧ вочавидзны, гӧгӧрвои пӧ, кутшӧм пример колӧ вайӧдны — сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн мунысь ортъяс.*

* Тані орт — математикаысь термин. Миян Эвклид ылдӧсын куим вектор-орт, найӧ ӧткузьтаӧсь да ӧта-мӧдыслы перпендикуляр ногаӧсь (ортогональнӧйӧсь).

«Збыльысь, тешкодь лун! Кер ка — нуль, сэсся Бесов, сэсся ортъяс».

____

Рытъядорыс профессор петіс университет керкаысь. Ломоносовлы памятник дорӧ матыстчигӧн кежис веськыдвылӧ да пуксис лабич вылӧ. Поводдяыс мича, позьӧ на сӧстӧм сынӧдӧн лолалыштны.

...«Кодкӧ тай нӧ менӧ чуткис? Ув али гаг? Гашкӧ, кутшӧмкӧ йӧй дурӧ?»

Мыш сайсьыс петіс морт — быттьӧкӧ вок-близнеч. Веськыд киас — ӧти чутысь петысь куим ньӧв, ӧткузьтаӧсь, перпендикуляр ногаӧсь. Профессор крукыштӧмӧн кайтыштіс:

— Сӧмын эн шу, мый менам вӧлі вок, кодӧс дзолядырйиыс гусялӧмаӧсь да ӧні сійӧ карса йӧй, йӧз вылӧ усьласьӧ да ньӧвъясӧн чутйӧдчӧ.

Близнечыс гылыда серӧктіс: абу пӧ. (Комиӧн тай гӧгӧрвоис да вочавидзис!) Кутіс ворсны ньӧвъяснас: бергӧдлӧ, кадысь кадӧ ӧти, кык либӧ весиг куим ньӧв вошлӧны.

— Тэ фокусник?

— Абу. Ме кужа ньӧвъяссӧ бергӧдны сідз, медым найӧ миян куим муртӧса ылдӧс ортсыӧ петісны, со тэ найӧс он и аддзы.

— Гашкӧ, збыльысь йӧй? Час нӧшта кутан висьтавны, мый тэ менам лолӧй да шуӧны тэнӧ Гражданин Икс...

— Ог, тэ ӧд абу Мӧсей Шондібанов!

«Сё кӧчамач, Лужиковлысь гижӧдъяссӧ кытыськӧ тӧдӧ! Мыйся морт?»

— Ме тэнад орт. Тэ математик да, сійӧн ме абу прӧстӧй орт, а куим орта орт. Тешкодь кыв ворсӧм ӧд артмӧ?

— Эг и тӧд, мый менам эм орт.

— Кыдзи нӧ? Ме тэныд унаысь отсалі. Коми сиктса школаын велӧдчигӧн тэ олимпиадаяс вылын пыр медводдза местаяс босьтлін, весиг ставсоюзса да ставмувывса вылын. Сэсся мехматӧ пырин да медводдза курссянь наукаӧ кутчысин. Ставыс и чуймывлісны — кытысь тэ сэтшӧм нетривиальнӧй идеяяс босьталан? Шулісны тэнӧ «Комиысь локтӧм Рамануджанӧн».*

* Рамануджан — индияса математик, зэв чуймӧдлана енбиа.

— А мыйла нӧ Григорий Перельман Пуанкарелысь гипотезасӧ подулавны вермис, а ме эг? Ме ӧд тшӧтш сы йылысь мӧвпавлі...

— А тэныд тай ён математикӧн лоны оз нин кажитчы? Кӧсъян лоны ен-математикӧн да став уджъёртыдлысь «чӧс туйяссӧ» мырддьыны? Сэки ӧд математика коляс сӧмын тэныд, мукӧдыслы профессиясӧ ковмас вежны; сэсся, кулӧм бӧрад, дзикӧдз бырас. И сідз нин тэ кодь вежӧра йӧзыс зэв гежӧда паныдасьлӧны. Шуи нин, мися, тэ — коми Рамануджан! Сэсся коми кыв йылысь. Оз-ӧ тэнӧ чуймӧд, мый тэнад ныв-пи, внукъясыд, весиг гӧтырыд — дзик роч морт — комиӧн сёрнитӧны, бура гижӧны, Юшковлысь да Юхнинлысь романъяс комиӧн лыддьӧны? Ставныс ӧд мӧскуаса олысьяс. Кыдзкӧ тай тэ найӧс ышӧдін коми кыв велӧдны да коми литература радейтны? Быттьӧкӧ тэнад вӧлі кутшӧмкӧ пытшкӧс югӧр либӧ, кыдзи ӧні шуӧны, харизма.

— Ме ӧні математикаысь ӧти важ проблема йылысь мӧвпала... Но тэ ачыд, гашкӧ, тӧдан. Ни ӧти мӧвп ӧнӧдз абу. Мыйла сідз?

— Верма висьтавны. Медым кодкӧ, весиг медся гениальнӧй морт, вермис сетны вочакыв, колӧ на математикалы некымын нэм чӧж сӧвмыны. Сэки лоас колана теория да йӧзыс вермасны гӧгӧрвоны подулалӧмсӧ. Гашкӧ весиг некымын морт ӧти кадӧ тайӧс вӧчасны — кыдзи артмӧма Лобачевскӧйлӧн геометриякӧд. Отсала кӧ тэныд — тӧлкыс оз ло, олӧмыд оз тырмы, медым тайӧ уджсьыс кӧть нин дасӧд юкӧнсӧ помавны.

— Вочакывсӧ тӧдны кӧсъя! Тэ кӧ ме дорӧ локтін — сідзкӧ, буракӧ, менам нин овсьӧма дай вывсьӧма. Мӧдаръюгыдӧ кӧть шуда мортӧн мӧдӧдча.

— Абу на овсьӧма тэнад. Верман на во кызь чӧж уджавны да математика водзӧ йӧткыны, сылӧн мичлуннас нимкодясьны.

— Дышӧдіс. Кӧсъя вочакывсӧ тӧдны!

— Но мый. Верма тэнӧ ыстыны помтӧм муртӧса ылдӧсӧ*, сэсь ме отсӧгӧн ставсӧ аддзан. Сӧмын бӧр локны тэнад оз нин артмы. Стӧчджыка кӧ, верман и бӧр локны, но меысь торйӧдчан да лоан сьӧкыда висьысь мортӧн, ыджыд шог ваян рӧдвужыдлы. Мый тӧдмалін — висьтавны ни гижны он вермы. Весь лоас тэнад ветлӧм-мунӧмыд! Кольччы бурджык татчӧ!

* Бесконечномерное пространство.

Профессор быттьӧкӧ йӧймис.

— Нинӧм кывзыны ог кӧсйы, ысты менӧ тайӧ ылдӧсас!

— Но, кыдз кӧсъян... Сӧмын, мися, ылалан!

_____

 

Профессор ветлӧ-лэбалӧ помтӧм муртӧса ылдӧс кузя. Унатор аддзӧ, мый университетын уджалігӧн весиг мӧвпыштны эз вермы. А тайӧ важ проблема вылӧ вочакывйыс, вӧлӧмкӧ, сэтшӧм кокни! Кыдзи водзджык тайӧ мӧвпыс юрас эз волы?

Дыр-ӧ, регыд-ӧ тадзи оліс профессор — да гажтӧмтчыны кутіс: «Муса гӧтырӧй-котырӧй да уджъёртъясӧй, буракӧ, воштісны менӧ?»

— Бӧр эськӧ меным косны... Век кежлӧ тані, йӧзтӧминын, гажтӧм кольччыны.

— Му вылын жӧ ёна гажтӧмджык лоас! Кутан больничаын куйлыны, некор сэтысь он сэсся пет.

— Кӧть мый лоас — ог нин вермы кольччыны тайӧ математика раяд!

_____

— Но, вӧлись ас садьӧ воин. Сэтшӧма повзьӧдлін миянӧс! — кыліс профессор гӧтырыслысь кывъяссӧ. Видліс пуксьыны — юрыс ёна бергӧдчӧ. Дзик гӧгӧрвотӧм — кӧні улыс, кӧні вылыс, кӧні водз, кӧні бӧр, кӧні веськыдвыв, кӧні шуйгавыв. Ортыскӧд вӧлӧм и ылдӧсын ориентация воштіс.

Видліс тӧд вылӧ уськӧдны, мый аддзывліс ветліг-мунігас. Нинӧм оз помнит! Гашкӧ, и ортыс каститчис? Мыйкӧ юр вемас торксис, галлюцинация вӧлі, ӧні ас садьӧ воис?

Колӧ видлыны мунны бӧр, помтӧм муртӧса ылдӧсӧ. Медым кӧть тӧдны, вӧлі-ӧ сійӧ? А тані збыльысь гажтӧм.

Кыліс ылісянь гӧлӧс:

— Но мый, абу тай рад? Верма тэнӧ бӧр ыстыны, но отсавны тэныд ог нин кут. Ачыд меысь торйӧдчин, ачыд мыжа. Ов сэн кыдз гажыд...

— Ысты вай, кӧть видзӧдла.

_____

«Ылалі дзикӧдз тайӧ ылдӧсас. Быттьӧкӧ вӧрса менӧ кытш кузя нуӧдӧ (а гашкӧ, квадрат кузя?). Нинӧм ог аддзы. Со, быттьӧкӧ кутшӧмкӧ ёсь пельӧсӧ зураси. Да, тыдалӧ, ортӧй збыльысь эм да ылдӧсас вермис менӧ кыскыны, но мый ӧні тані вӧчны? Математика райыс пӧрис адӧ. Муса ортӧй, коркӧя ёртӧй, ысты менӧ бӧр, сэсся нинӧм ог нин кут корны!»

_____

 

«Овсьӧма менам дай вывсьӧма. Колӧ гажаторъяс казьтывны, медым эг жугыльмы да эг йӧймы.

Кутшӧмкӧ вӧвлӧмтор студенталан кадысь, гашкӧ, тӧд вылӧ уськӧдны?

Со. Кывзі ме математика история кузя лекция. Висьталісны сэні Тарталья йылысь, кыдзи сійӧ Фиоркӧд ордйысьӧма, коймӧд тшупӧда ӧткодьлунлӧн вужлы формула корсьӧма. Сэсся Карданолы вуж корсян ногсӧ кывбур формаӧн гижӧма. Чуймӧдіс менӧ тайӧ висьтыс.

Сы бӧрын Эйнштейнлӧн теория йылысь да сьӧд розьяс йылысь лыдди. Вӧлӧмкӧ, сьӧд розьсӧ гӧгӧртӧма тыдавтӧм сфераӧн. Сы вылӧ кӧ чут кодь телӧ усьӧ, вӧрзьӧдчытӧг видзӧдысь со мый аддзӧ: усьысь чутыс некор тайӧ сфера пытшкас оз пыр, но помтӧг сы дорӧ матыстчӧ. Усьысь чут вылын пукалысь видзӧдысь дзик мӧдтор аддзӧ: сфера пытшкас сійӧ пырас пома кадӧн да весиг сфера шӧрӧдзыс воас пома кадӧн! А мый лоас сэсся (лӧсялӧ кӧ «сэсся» кыв), наука пӧ нинӧм оз шу.

И тайӧ кык видзӧдысь костын диалогсӧ кывбура ногӧн лӧсьӧдны видлі — комиӧн. Гижи, некымын лун чӧж кабалаторсӧ зептын кыскалі, сэсся шуи: кодлы бара колӧ тайӧ кывбурыс? Прӧстӧй коми морт оз гӧгӧрво, литература тӧдысьяслы тшӧтш, дерт, сьӧлӧм вылӧ оз во. Пыри мехматса ӧти аудиторияӧ да сюйи велӧдысьяслӧн пызанса ящикӧ. Мед сэн куйлас, оз кӧ шыбитны...

Мый нӧ ме гижи? Вунӧді тай».

Друг профессор кыліс кутшӧмкӧ тӧдтӧм аньлысь гӧлӧс:

 

— Шарлань матыстчан —
        Сы пытшкӧ
        Некор он пыр.
        Усьны веркӧсӧ
        Ковмас тэд
        Помтӧма дыр.

 

«Тайӧ и вӧлі менам кывбурӧй! Водзӧ гижӧмыс тӧд вылӧ уси!»

И профессор шуис:

— Ме нин шар пытшкас.
        Регыдӧн
        Шӧрӧдзыс воа.
        Кытчӧ веськала сэсся?
        ...А кадыс сэн лоас?

«Мыйкӧ менӧ кыскӧ, быттьӧкӧ збыльысь кытчӧкӧ уся! Овсьӧма менам дай вывсьӧма, кадлы пом воис!»

_____

— Садьмӧй! Сёр нин да кӧдзыд!

Профессор садьмис. Сы вылӧ ёна тӧждысяна видзӧдіс шӧр арлыда тӧдтӧм ань.

«Кӧні ме? Со — Ломоносовлы памятник, физфак... Вӧлӧмкӧ, кытчӧ пукси гортӧ мунігӧн, сэтчӧ и унмовссьӧма. А ортыс, ылдӧсыс, висьӧм — сӧмын вӧт. Стоп. Тайӧ аньыс... комиӧн ме дорӧ шыӧдчис? Али бара каститчис?»

— Со тіянлы курткаӧс сета, дыр нин, буракӧ, тані пукаланныд, кынмыны верманныд. А йӧзыс колӧкӧ шӧйтісны да эз и казявны. Збыль шуӧны — обществоным атомизируйтӧм.

«Та йылысь ме талун нин мӧвпалі...»

Аньыс чургӧдіс профессорлы курткасӧ. Колис пемыдлӧз рӧма платтьӧ кежысь; сы вылын ыджыд еджыд шыпасъясӧн гижӧма:

РАМ
          ЕН
          КИ.

— Ті... коді? Ен? Ме мӧдаръюгыдын?

— Со, видзӧдлӧй клумба вылас, сэн пӧшти став пионыс гылалӧма. Тадзи ӧмӧй овлӧ мӧдаръюгыдас? — Аньыс нюмъялыштіс. — Абу ме ен ни, андел ни, орт ни, тіян ловныд ни. Ме физфакын профессорала. Сёрӧдз уджалі, сэсся мӧдӧдчи «Ломоносовскӧй проспект» метролань. Аддза — лабич вылын кодкӧ пукалӧ, быттьӧкӧ вуграсьӧ. Матыстчи да садьмӧді тіянӧс. Казялі нӧшта, кутшӧмкӧ кошмар вӧтӧн буракӧ аддзинныд, горзыны кутінныд да.

— Збыль тай. А... кытысь менсьым кывбурӧс тӧданныд?

— Но, тайӧс зэв нин кокни гӧгӧрвоӧдны. Ӧтчыд, во дас сайын, локті мехматӧ физика кузя экзамен нуӧдны. Водз на, некод абу. Виччысигмоз восьті пызан ящик — сэні вӧлӧмкӧ кутшӧмкӧ важ кабалатор куйлӧ. Перйи, видзӧдлі — мыйкӧ кывбур сяма гижӧма, тӧдтӧм кывйӧн. Сюйи сумкаӧ, сэсся нин «гуглиті» да гӧгӧрвои, мый тайӧ коми кыв. Интереснӧ лои да, велӧді сійӧс, Сыктывкарӧ ветлі, уна коми гижӧд нин лыдди. Выль енкӧла меным воссис! Кывбурнытӧ велӧді, кыдзи медводдза ышӧданаторсӧ, дай нӧшта, вӧлӧмкӧ, сійӧ сьӧд розь вылӧ усьӧм йылысь — меным, физиклы, тайӧ нимкодь! А «Рам ен ки» гижӧд шмонитана могӧн платтьӧ вылӧ лӧсьӧді: ӧтарсянь — Раменки* районлӧн ним, мӧдарсянь — быттьӧкӧ комиӧн гижӧма. Коді юалас — мыйла пӧ буретш тадзи кывсӧ юклі — коми кыв йылысь висьтала... Ой, мый ме бызга? Вайӧй, рӧдвужныдлы триньӧбтӧй. Корӧй, медым вочааласны шоныд паськӧмӧн. А ме тіянӧс метроӧдз колльӧда. Да ӧти сайын вӧзъя наука йылысь сёрнитыштны!

* Мӧскуаса район, кӧні сулалӧ МГУ.

PS Ыджыд аттьӧ бур йӧзлы текст редактируйтӧмысь!

Шӧр мӧвптӧм мойд (шмонь)

Шонді гӧгӧр лэбӧ му шар. "Ойя да ойя, сійӧ тай вывті пым да яр!" — со кутшӧм вӧлі шар мӧвп.
Енэж вылысь усьӧ шер. "Ставыслы ме мустӧм, мыйла ме абу зэр?" — со кутшӧм вӧлі шер мӧвп.
Вӧр кузя визувтӧ шор. "Медым эськӧ менам туйӧй некыті эз ор!" — со кутшӧм вӧлі шор мӧвп.
Керка пытшті котралӧ шыр. "Кытысь эськӧ корсьны чӧскыд сыр?" — со кутшӧм вӧлі шыр мӧвп.
Эм-ӧ тайӧ мойдыслӧн шӧр мӧвп? Шар ни, шер ни, шор ни, шыр ни оз висьтавны — быдӧн куш ассьыс мӧвп мӧвпалӧ...

Мойд нисьӧ шмонь, шмонь нисьӧ мойд

Сюри 1925-ӧд вося газетъясысь китайса карлӧн (гашкӧ, сиктлӧн) Майотан ним. Пондім корсьны верӧскӧд — мый нӧ тайӧ? Вӧлӧмкӧ, сійӧ жӧ карсӧ (сиктсӧ?) важ прессаын шулӧмаӧсь "Лайотан" да весиг... "Лапотань"! Бӧръя нимыс тешкодьӧн кажитчис. Кад мысти со кутшӧм мойд менам артмис.

Паськыд туй кузя Кань-Лапотань восьлалӧ. Мунӧ-тапикасьӧ, кань олӧмӧн нимкодясьӧ. Енэжын лэбач чивзӧ — каньыд сюся кывзӧ. "Шань кай шы!"

Паныд мунӧ Сыр Тыра Шыр — ошйысьӧ восьлалігтыр:

— Муна няньяс тшыкӧдны, сикт помса аньӧс тшыгйӧдны!

— Да каньӧс кыйсьыны ышӧдны! — мӧвпыштіс Лапотань. — Тэ кӧ меысь он видзчысь — но сідзкӧ виччысь!

— Асывнас вокъяскӧд сыр ёкмыль пытшкӧ пырим. Артмис шыр тыра сыр, а ӧні ме — сыр тыра шыр! И тадзи пыр лоас. Зілис менӧ ӧти морт кыйны-вийны. Гӧтырыс сылы шуис: аски пӧ "Шырпотреб" лавкаӧ пыран, босьтан шыр лэч да ӧти сайын меным лэчыд шыран. Тадз и вӧчис. Ме налькйысь став сырсӧ сёйи да эг сюр, со кутшӧм менам вежӧра юр! Ме, кыр ув шыр, некор ог быр!

Весиг сьывны пондіс:

— Менӧ тавой кыйліс сюзь,
Сӧмын шырыд пельк да сюсь!

— А ме, Шыртӧм Гыж, сюзьысь сюсьджык! — шуас Лапотань да кутас шыртӧ.

***

Каньыд шыр джынсӧ сёяс, шыр джынсӧ нопйӧ пуктас да водзӧ мунас.

Аддзӧ — быдмӧ зӧр сора шыранькытш, сы пӧвстын тупыльтчӧ канькытш: тайӧ энь кань да ай кань — быттьӧ Инь да Ян. Куррр ни муррр узьӧны.

— Эй, кык дыш кань, мый туплясянныд, шыръяссӧ онӧ куталӧй?

Каньясыд садьмасны да нявзасны:

— Олан-вылан, Кань-Лапотань! А мый тэнад нопъяд эм? Шыр али сыр?

— Менам эм сыр тыра шыр джын да нявзысь матрас. Верма козьнавны: коді тшыгджык — сылы шыр джынсӧ сета, коді дышджык — сылы матрас вичмас.

Тшыгджык кань шыр джынсӧ сёяс, кургигтырйи тупыльтчас. Дышджык кань матрас вылӧ водас. Нюжӧдчас, очсыштас — а унмовсьны оз вермы: матрасыд нявзӧмӧн нявзӧ!

Чеччас кысук, матрас чеччас сыкӧд тшӧтш.

— Кык дыш кань, мыйла шыръяссӧ онӧ куталӧй? Ме, нявзысь матрас, петкӧдла час тіянлы мастер-класс!

Пӧрис каньӧ да велӧдіс дыш руньӧясӧс кыйсьыны.

Уна шыр куталісны. Вӧлі кык дыш кань — лои кык зіль кань, сюсь да шань.

А здӧвӧль Лапотань бӧр гортас муніс.

***

Регыд став шырыс бырис. Некод сэсся оз кут сёян тшыкӧдны — йӧзӧс тшыгйӧдны!

"Рӧмпӧштан" кыв йылысь

 Вӧлӧмкӧ, кутшӧмсюрӧ "я-сам-комияс" чайтӧны, "рӧмпӧштан" кыв пӧ — неологизм, став рӧдвужныс куш "зеркала" кывйӧн пӧ вӧдитчылӧмаӧсь да. Коми кыв корпусысь да мукӧдлаысь вайӧдӧм примеръяссӧ татшӧм "прамӧй коми йӧзыс" пыдди оз пуктыны.

Медым менам зільӧм эз вош, гижа блогӧ, мый тӧдмалі "рӧмпӧштан" кыв йылысь.

Со Видеманлӧн 1880-ӧд вося кывкудйын "рӧмпӧштан" кыв (вуджӧдӧма немеч кыв вылӧ).

Сідзкӧ сардырся кадӧ комияслы тайӧ кывйыс вӧлі тӧдса нин.

Ӧні видзӧдлам Молодцов корпусӧ. "Рӧмпӧштан" кыв сюрӧ 24-ысь, "ԅеркала" — 6-ысь, "ԅеркалӧ" — 3-ысь, "ԅеркало" абу.

Коді нӧ вӧдитчӧма "рӧмпӧштан" кывнас? Молодцов Сандрӧ Васьӧ ("Лыддьысьны велӧдчан" небӧг, 1920), Нёбдінса Виттор ("Ӧнія газет" кывбур — "Югыд туй" газетысь, 1922-05-06; "Коммуын" очерк — "Ордым" журналысь, 1929 №10), сэсся Парма сайнима морт (тшӧтш "Югыд туй" газетын), Борис Ярасов, Кон-Ӧль (А. Л. Куликов), Пармазон ("Ордым" журналын), А. Чеусова ("Сӧвет союз" небӧгын, 1929), нӧшта некымын морт.

Латинича корпусын "rəmpəꞩtan" кыв паныдасьлӧ 3-ысь ("Газетнӧй лист: электрическӧй опытъяс" да "Физическӧй география" небӧгъясын). "Ⱬerkala" да "ⱬerkalə" — 3-ысь да 2-ысь.

Владимир Латкинлӧн "Тундраса мойд" поэмаысь (гижӧма 30-ӧд воясӧ; Молодцов корпусӧ абу на пуктӧма):

"...Мем мукӧддыр кажитчӧ
Кодзула енэжыс —
Мувывса уджъяслӧн
Бур рӧмпӧштан..."

"...Тундраса
Чум дорын мӧйму
Ми тэкӧд ӧд видзӧдім
Му рӧмпӧштан?.."

Нӧшта ме коркӧ текставлі Николай Терентьевлысь 1936−39‐ӧд воясся луннебӧгсӧ (сэсся помӧдз тайӧ уджсӧ вайӧдӧмаӧсь Екатерина Хозяинова да Марина Федина, ӧні гижӧдыс йӧзӧдӧма нин). Сэні "рӧмпӧштан" кывйыс тшӧтш некымынысь паныдасьлӧ.

Видзӧдлам ӧнія графикаа корпусӧ. Кыдзи ми тӧдам, 1940−50ʼ воясӧ коми кывсӧ ёнакодь рочмӧдӧмаӧсь. Гашкӧ, сэки и дугдӧмаӧсь гижны "рӧмпӧштан" кывсӧ?

Со 1939−40ʼ воясся некымын пример:

Ананий Размысловлӧн "Мишалы" (сійӧ жӧ "Воклы") кывбурысь (гижӧма фронт вылын): "Рӧмпӧштан кодь Эжва юным шыльыд..."

Ыджыд тыш бӧрын, сёр Сталиндырся кадӧ "рӧмпӧштан" кывсӧ абу на шыбитӧмаӧсь. Со кӧні сійӧ эм: Александр Матвеевлӧн "Гожӧм" да "Маша" кывбуръясын, С. Игнатовлӧн "Коми край" гижӧдын, Дмитрий Конюховлӧн "Республикаӧй менам" кывбурын (1946), В. Юхнинлӧн "Тундраса бияс" романын, Серафим Поповлӧн "Менам Эжвалы" кывбурын, Яков Рочевлӧн "Эжва дорын" кывбурын (1947), Борис Палкинлӧн "Страдна дырйи" кывбурын (1950), "Важ коми мойдъяс" небӧгын (1950). 1951-ӧд воын Дмитрий Конюхов "Коми кыв кузя ӧткымын вопросъяс" статьяын гижӧ: "Йӧз сёрниын абу этша случай, кор русскӧй кывъяс употребляйтчӧны параллельяс коми кывъяскӧд, например: тӧварыш — ёрт, пасибӧ — аттьӧ; толькӧ — сӧмын; ещӧ — нӧшта; небеса — енэж; бабушка — пӧчӧ, пӧч, дед, дедӧ — пӧль, пӧльӧ; тысяча — сюрс; зеркала — рӧмпӧштан; песня — сьыланкыв; столб — сюръя; зарни — зӧлӧта; старайтчӧ — зільӧ и с. в." (Войвыв кодзув, 1951 №12). Сы бӧрын авторыс шуӧ, колӧ пӧ ӧткодя кыкнан вариантӧн вӧдитчыны.

Сы бӧрын "рӧмпӧштан" петкӧдчӧ 1955-ӧд воын, Георгий Торлоповлӧн да Геннадий Юшковлӧн кывбуръясын, 1956-ӧд воын — "Коми мойдъяс, сьыланкывъяс да пословицаяс" небӧгын (сідзкӧ абу сӧмын гижысьяслы "рӧмпӧштан"-ыд тӧдса, фольклорын тшӧтш эм).

Но, ме чайта, тырмас нин примеръяс вайӧдны. Помала гижӧдӧс В. Лыткинлӧн да Е. Гуляевлӧн коми этимология кывкудйысь фотоӧн:

Гӧрд визь энӧ жӧ вуджӧй

 Со бара коми гижысьяс зыксьӧны. Ме, дерт, тані ог кут видлавны конфликтсӧ, тайӧ пурсьысьясыслӧн мог. Но Гижысь котырлӧн талунъя гижӧд бӧрын ог нин вермы чӧв овны: "органъясӧ" норасьны — тайӧ нин гӧрд визь вуджӧм! Инициатива кӧ коми мортсянь — сідзкӧ сійӧ комисӧ вузалысь. Роч мортсянь кӧ — сідзкӧ сійӧ либӧ комифоб да асьсӧ мыждыны колӧ, либӧ рочӧн оз куж лыддьысьны; мый нӧ сійӧ гижысь котырын вунӧдіс?

Вӧлі нин татшӧмтор 1930−40‐ӧд воясӧ. Уна коми гижысь вӧлі бырӧдӧма. Дерт, медшӧр помкаыс политикаын, но оз ков вунӧдны: сэки вӧлі уна суклясьысь, коми гижысьяс пӧвстын и. Сэкся газет-журнал лист бокъяс вылын найӧ ӧта-мӧдсӧ "буржуазнӧй национализмысь" мыждӧмаӧсь, прӧстӧй йӧз тайӧс лыддьӧмаӧсь... И со результат: кагаыдкӧд кӧ комиӧн сёрнитан — пемыд йӧз националистӧн шуасны; 1950-ӧд воясӧ реабилитация кузя шыӧдчӧм бӧрын Нёбдінса Витторлысь мыжсӧ абу дзик пыр бырӧдӧмаӧсь ("бур" йӧз суклясьӧмаӧсь, Витторыд пӧ збыль мыжа, "Зыранизация" поэма гижӧма да, нӧшта "Ныв шог" поэмаын "коми йӧзлы — коми кыв" шуӧма; Георгий Торлоповлӧн та йылысь вӧлі статья "Войвыв кодзув" журналын, 1988 №10). Коми гижысьяс, онӧ полӧй, мый кад мысти кутшӧмкӧ йӧй нисьӧ прӧсуж "я-сам-коми" морт мыждас асьнытӧ?

Илля Васьлысь чужан лунсӧ пасйигӧн

Талун пуктавлі контактӧ Илля Васьлысь гижӧдъяссӧ (чужан луныс да). На пӧвстын вӧлі "Сук Пармалы" кывбур. Лыдди сійӧс да казялі: ӧти визь быттьӧкӧ оз тырмы. Кывбурсӧ кокньыд юклыны нёль визя строфаяс вылӧ, но тані сӧмын куим визь:

"...Помтӧг гургӧ войвывлань.
Со и Горькӧй кар весьт муна.
Карыс лоӧм ыджыд, шань..."

Коми тӧданін серти, кывбурсӧ йӧзӧдлӧмаӧсь кыкысь: 1959-ӧд воын "Шонді петігӧн" небӧгын да 1985-ӧд воын "Дзордзав жӧ, Коми му" небӧгын. Кыкнанлаын сӧмын куим визь. Кӧсйи эськӧ тӧдны, тадзи авторыслӧн и вӧлі, али "Шонді петігӧн"-сӧ лӧсьӧдысьясыс визьсӧ виччысьтӧг воштӧмаӧсь? Эм-ӧ кӧнкӧ рукопись?

Нӧшта талун лыдди Илля Вась йылысь статья. Сэн пасйӧма, дзескыдінын пукалігӧн пӧ Илля Вась гижӧма "Ӧльӧк" поэмасӧ, гижӧдыс пӧ Куратов музейын куйлӧ. Тшӧтш жӧ кӧсйи эськӧ тӧдны: сійӧс кӧнкӧ йӧзӧдӧмаӧсь абу? Абу кӧ, мыйла? Коми тӧданінын поэмаыс абу пасйӧма...

"Ме чайта, мый..." удмурт, чуваш да коми ногӧн

"Ме чайта, мый...", "энӧ полӧй, мый..." да с. в. удмурт да чуваш кывъясӧ вуджӧдсьӧ аслыспӧлӧс конструкцияӧн: "шуыса" да "тесе" кыв отсӧгӧн. Комиӧн удмурт "шуыса" да чуваш "тесе" лоӧ "шуиг".

Удмурт ногӧн: "уй пеймыт ни шуыса, эн кышкалэ" — "энӧ полӧй, мый войыс пемыд нин" (кышканы — повны, мукӧд кывъяссӧ, чайта, асьныд гӧгӧрвоанныд).

Чуваш ногӧн: "эпӗ паян сивӗ тесе шутлатӑп" — "ме чайта, мый талун кӧдзыд" (эпӗ — ме, паян — талун, сивӗ — кӧдзыд, тесе — шуиг, шутлатӑп — чайта; "тесе" кывлӧн тані вежӧртас "мый", удмурт "шуыса"-лӧн моз).

Вӧлӧмкӧ, важ коми текстъясын "мый"-сӧ тшӧтш гежӧдика петкӧдлывлӧмаӧсь деепричастийӧ отсӧгӧн, но мӧд ногӧнджык. 1924-ӧд вося "Югыд туй" газетысь некымын пример сюри:

"Во кык-кујім сајын ӧмӧј чајтлім таԇі справітчіг?" — Во кык-куим сайын ӧмӧй чайтлім, мый тадзи справитчам?

"Рој шуӧ: мі пӧ наԃејтчам верміг мезԁыԍны озыр кабыр-улыԍ." — Рой шуӧ: ми пӧ надейтчам, мый вермам мездысьны озыр кабыр улысь.

"Поԉшаын чајтӧны ӧніја влаԍтсӧ вежіг." — Польшаын чайтӧны, мый ӧнія власьтсӧ вежасны.

"Ԇік велӧԁчытӧм јӧзыԁ чајтӧны віԍӧмјастӧ ыстіг јенмӧс грекјасыԍ." — Дзик велӧдчытӧм йӧзыд чайтӧны, мый ен ыстӧ висьӧмъястӧ грекъясысь.

"...аԍныс-пӧ ошјыԍӧны міјанӧс пӧрјавліг" — асьныс пӧ ошйысьӧны, мый миянӧс пӧръявлӧны.

А ті тӧданныд-ӧ тайӧ конструкция йывсьыс?

Михаил Федотовлӧн ӧти кывбурлы подстрочник

 Оригиналыс тані (лб. 15).

Бӧр бергӧдчан кадыс воас на,
Сэки ачыд гораа серӧктан.
Тайӧ олӧмас тай ставыс горань,
Ворсігӧн моз ставсӧ воштан.

Зэра ар тшӧтш друг мичаммас,
Выль ичмонь моз баба гожӧм локтас.
Мед сӧмын пужйыс сёрмыштас,
Да му вылын оз уджав гусьӧн.

Сэки, гашкӧ, сьӧлӧм оз на ӧвсьы,
Виччысяс на, виччысяс бур кывтӧ.
Янсӧдчыны кӧ сьӧкыд вӧлӧм,
Бӧр бергӧдчыны нӧшта на сьӧкыд овлӧ.

Удмурт багатыр (пом)

Кык вежон мысти письмӧ воис. Зэв шога гижӧ, Колчак пӧ тані став уджӧс бырӧдӧма.

Сэсся ланьтіс... Нинӧм абу ыстӧма. Виччысси, мудзтӧдз виччыси: "Кытчӧ веськалін, багатырӧй? Мыйла барай юӧрыд абу?"

Сёрӧнджык сӧмын тӧдмалі, Колчаклӧн пеж салдатъяс виӧмаӧсь пӧ сійӧс. Сьӧлӧмӧй быттьӧкӧ биын сотчӧ, лолӧй шымыртчис: "Сідзкӧ став уджъяссӧ Колчак бырӧдӧма. Бара ӧмӧй колям пемыдінын?"

Ёртӧй локтіс:

— Эн бӧрд! Усьӧма тышын кӧ, абу пӧльзатӧг. Уджаліс революция вӧсна. Сылӧн вирнас миян чышъянъяс гӧрдӧдісны. Сійӧс кутам казьтывны кыдзи олӧм сетысьӧс, ёна уджалысьӧс, бара жӧ кыдзи пеж Колчаккӧд революция понда вермасьны мунӧм мортӧс, — шуис.

Ёнмис сьӧлӧмӧй. Бара повтӧг водзӧ видзӧда. Водзын паськыд туйяс, гӧрд лунъяс. И ті ме моз ёнмӧдчӧй, удмуртъясӧй, революциялы паныд мунысь вир юысьясӧс бырӧдӧмӧн водзӧ мунӧй гӧрд шонді кыпӧдчӧмлань.

 

Оригинал тані, лб. 67−69.

Удмурт багатыр (водзӧ гижӧм)

Водзӧ комиӧда Куӟебай Гердлысь гижӧдсӧ.

...Коркӧ уджалігӧн телеграмма воис, Колчак пӧ став удмуртсӧ киас босьтігтырйи Казань дорӧ нин воӧ.

Сійӧ звирк чеччис:

— Колчак миянлысь дона удмуртъясӧс босьтӧма? Революция бырӧдны кӧсйӧ?! Муна, удмуртъясӧс сылы паныд сувтӧда...

Куим лун мысти гӧрд фронт вылӧ мӧдӧдчис... Колльӧді ме сійӧс.

— Локтан-ӧ бӧр миян дорӧ, удмурт багатырӧй? Эн коль миянӧс ӧтнанымӧс. Ми синтӧмӧсь на ӧні... Эн эновт, эн эновт, эн вунӧд, — шымыртӧм сьӧлӧмӧн кисӧ сылысь ёна куті вокзалсянь мунігӧн.

— Ог эновт, локта бӧр...

Паровоз локтіс, повзьӧмӧнмоз пошкыны кутіс. Тутӧстіс; тутсан шыыс гӧгӧр разӧдчис да менӧ шогӧ уськӧдіс... Сэсся муніс. Сійӧс нуис.

— Тэ эн жӧ вунӧд удмуртъястӧ. Эн вунӧд ӧта-мӧдлы кыв сетӧмнымӧс. Тэ миян поэтным: гиж, чуксав! Видза колян! Ы-ы-ста письмӧ! Эн ву-у-нӧ-ӧд! — горзӧмӧн, ӧтырышъя чышъянӧн шенасьӧмӧн муніс сійӧ.

Ӧтнам коли вокзалын — бӧрдны понді: "Локтан он барай бӧрсӧ? Чукӧртам-ӧ удмуртъясӧс съезд вылӧ, аддзысям-ӧ ӧта-мӧднымкӧд?"

Шуштӧм босьтіс. Дзик ӧтнам коли Мӧскуаын.

Пыри отделӧ, аддзи кабалаяс: "Уджалысьыд кӧ эз коль, мый сэсся ӧні вӧчан..."

(водзӧ лоӧ на...)

Удмурт багатыр (Максим Прокопьевич Прокопьев)

Ыджыд кост бӧрын бара кутчыси удмурт гижӧдъяс комиӧдны. Со Куӟебай Гердлӧн нӧшта ӧти статья. Босьтӧма татысь, лб. 67−69.

***

Сысянь кӧть вӧчӧмторйыс колис,
Мед ачыс и бырис...
А ті кутанныд овны синтӧм номыръяс моз:
Тіянӧс казьтылігӧн некод оз кут сьывны,
Тіянӧс жалитӧм могысь ньӧти кыв оз шу...

Ме сыкӧд медводзысь паныдасьлі Малмыжын, удмурт съезд дырйи... Уна сёрнитім, ӧта-мӧдлы кыв сетім удмуртъяс вӧсна кувтӧдзным уджавны.

Мӧдысь паныдасьлі Мӧскуаын, Удмурт юкӧдын. Ме сэтчӧ нёль тӧлысь кежлӧ велӧдчыны школа-инструкторскӧй курс вылӧ ветлі. Менӧ аддзис, ичӧт вокӧс моз нимкодясигтырйи сывъяліс:

— Бара тай воин, менӧ эн на вунӧд, удмурт поэтӧй? — шуис...

Недыр мысти кутшӧмкӧ аслыспӧлӧс лов руӧн висьталіс:

— Тӧдан-ӧ, ме ӧд зіля удмуртъясӧс асшӧрӧн вӧчны, удмурт республика-коммуна лӧсьӧдны. Комиссаръяс ордӧ ветлі нин. Удмуртъяслы автономия лоас торйӧдӧма, шуисны.

— Збыль мӧй? Кыдзкӧ, мися, оз эскыссьы, эскыны позьтӧмтор кодь, — шуи ме сылы.

Котӧрӧнмоз ветліс канцелярияӧ да коркӧ-некоркӧ ки тыра кабала вайис, ме водзӧ шыбитіс:

— Со, он кӧ эскы, ас синнад видзӧд!..

Видзӧді да киӧн швачӧді шензьӧмла: удмурт коммуналысь картасӧ да, шӧр каръяссӧ да, дзонь конституциясӧ вӧлӧм лӧсьӧдӧма нин.

— Удмуртъясӧс Ставроссияса съезд вылӧ чукӧртны да сӧвет котыртны сӧмын и колис, — шуис сійӧ меным.

Сылӧн татшӧм удж вылӧ видзӧдігӧн менам сьӧлӧмӧй шоналіс: "Татшӧм уджалысьяс кӧ лоасны удмуртъяслӧн, сэсся оз быр пемыд мирын удмурт морт", — мӧвпалі ме.

(водзӧ лоӧ на...)

1924‐ӧд вося "Югыд туй" помалӧма!

Августын пӧшти став вын пукті декабрса номеръяс тексталӧм-лӧсьӧдалӧм вылӧ. Талун помалі 1924-ӧд вося медбӧръя номерсӧ. Кӧсъя сы бӧрын мӧдторйӧн заводитны ноксьыны, но 1925-ӧд вося номеръяс тшӧтш жӧ кута ньӧжйӧникӧн текставны.

Лыддигӧн со мый казялі.

1) Ноябрсянь вежсьӧма орфография: ӧти-кӧ, тӧдчымӧн унджык дефис пондӧмаӧсь пуктавны (весиг татшӧмтор сюри: "Ԅіновјев-јорт-гіжлӧм-піԍмӧ-јылыԍ"), мӧд-кӧ, кутшӧмсюрӧ войтыркостса кывъяс шуанног серти заводитӧмаӧсь гижны (шуам, "копераԏів", "комуԋізм" — ӧти О-ӧн да ӧти М-ӧн).

2) 1923-ӧд во помся номеръяс лыддян да казялан: сиктса олӧм уналаын гажтӧм. Пӧшти быд вӧлӧсьтысь гижӧны, йӧзыс пӧ олӧны гӧля, лыддьысян керка абу либӧ зэв омӧль, йӧз костын удж нуӧдсьӧ жеба. 1924-ӧд во помын олӧм тӧдчымӧн бурджык лои: йӧзыс чукӧртчӧны, велӧдчӧны, спектакъяс пукталӧны, стенӧ ӧшӧдан газетъяс вӧчалӧны, зільӧны выль ногӧн уджавны. Омӧльторъяс эмӧсь, дерт, но этшаджык нин.

Газет номеръяс йылысь радз пуктӧма татчӧ.

"Югыд туй" кузя помавлытӧм мунӧм

 Декабрсянь текстала 1924-ӧд вося "Югыд туй" газетъяс. Ӧні ноябрса номеръяс нин вӧчи. Ставыс кӧ лоас бур, ар пом кежлӧ дзонь вося петасыс лоас дась. Уджыс унакодь кад босьтӧ да, сэсся нин ньӧжмыдджыка кута "Югыд туйяснас" ноксьыны, мӧдторйӧ колӧ эськӧ босьтчыны. Сідзтӧ 1925-ӧд воын зэв уна номер петӧма, некымын во чӧж ковмас сыӧн ноксьыны.

Возьытлык (Ашальчи Окилӧн кывбурлы подстрочник)

Эм висьӧм му вылын —
Зэв лёк тайӧ висьӧмыс;
Родӧм ним сылы
Удмуртъяс пуктӧмаӧсь.

Ӧти воськов оз кольччы —
Ме бӧрся сійӧ ветлӧ,
Зэв уна мӧвп сійӧ
Шутӧмӧн кольӧ.

Со, шуам, висьтала:
Эм менам матысса,
Зэв вежӧра мортыс —
Зэв мича мӧвпӧй.

Кутшӧм жӧ мича
Шаньмӧдана кывъяс
Ме сылы гусьӧникӧн
Шуи эськӧ ӧти рытӧ.

Оз, оз ло шуӧма
Ньӧти кыв:
Родӧм висьӧмӧй
Мекӧд орччӧн восьлалӧ —
Став шуана кывйӧс
Кӧрталас да шыбитас.

Со ёртъясӧй ставӧн
Ывла вылын гажӧдчӧны.
"Вай и тэ лок", — шуӧны,
Ас дораныс ёна корӧны.

"Ме бара ог гажӧдчы", — шуа
Да ёртъясӧс колльӧда.
Пӧрысь морт моз ӧтнам
Ме керкаын коля.

— Тешкодь тэ, Аннук, —
Ёртъясӧй шуӧны, —
Пӧрысьмӧм сяма,
Измӧм сьӧлӧма.

— Сьӧлӧмӧй абу из,
Муса ёртъясӧй,
Абу жӧ пӧрысьмӧм
Менам том сямӧй.

Тіянысь эськӧ унджык
Гажӧдчи, ворсі,
Ворсі, йӧкті,
Вӧлі кӧ мезд...

Мездлунӧс родӧмӧй
Кытчӧкӧ воштіс,
Сямӧс тай, омӧльыд,
Чептӧн кӧрталіс...

Оригиналыс тані (лб. 15).

 

"Вын" небӧг презентация йылысь

Кык вежон кежлӧ локті Сыктывкарӧ да, артмис веськавны "Вын" небӧг презентация вылӧ. Ветлі ӧтнам: верӧсӧй лабораторияас кольччис юр выв тыр удж понда.

Дженьыдика гижа мероприяттьӧ йывсьыс.

Олег Уляшев висьталіс, кыдзи небӧгыс артмис. Пандемия дырйи Елена Валужене пӧ виччысьтӧг аддзис Клавдия Касеевалысь чуймӧдана кывбуръяссӧ. Регыд и Ксения Кармановалӧн гижӧд чукӧр сюри (Ивӧ Ксюш 2000-ӧд воясӧ на кывбуръяс лӧсьӧдавліс, да сэсся кыдзкӧ дугдіс — и со бара петкӧдчис, выль ногӧн нин). Тайӧ кык нылыс тӧдмӧдісны Елена Валуженеӧс Анастасия Кошлецкӧд, коді гижис рочӧн да комиӧн. Сэсся помӧсдінса нывъяскӧд йитчисны Анна Кучева да Анастасия Уляшева. Тадз артмис "Ворд" лито.

Олег Иванович чукӧртіс Клавдия Касеевалысь кывбуръяссӧ да босьтчис лӧсьӧдны сборник, гижӧдъясыс сьӧлӧм вылас ёна воисны да. Сійӧ кадӧ тшӧтш дасьтіс Ӧльӧксан Шебыревлысь небӧгсӧ. Кыкнан гижӧд чукӧрсӧ сетіс конкурс вылӧ Печать Агентство пыр. Да сэні тай раскраскаясыс вӧлӧмкӧ коланаджыкӧсь пыді вежӧртаса кывбуръясысь да, конкурсас авторъяс эз вермыны. Та вӧсна и вӧлі лӧсьӧдӧма ӧтувъя сборник. Сійӧс дасьтігас нин сюрисны Елена Игнатовалӧн бӧрдӧдчанкыв кодь кывбуръяс — найӧс тшӧтш жӧ небӧгас сюйисны. Ен да бур йӧзсянь сьӧм отсӧгӧн небӧгсӧ артмис лэдзны.

(Ассянь на содтышта: кык во сайын Ивӧ Ксюш да нӧшта кык зон кӧсйисны лэдзны кывбура кассетнӧй сборник, заявка сетісны, но кутшӧмкӧ кризис ли мый ли вӧсна небӧг лэдзӧмсӧ дугӧдӧмаӧсь.)

Ӧльӧксан Шебырев висьталіс аслас литература кружок йывсьыс. (Вӧлӧмкӧ, сійӧ коркӧ чуйдлӧма Ивӧ Ксюшлы комиӧн гижны — рочӧн пыдди.) Сэсся сьыліс ассьыс сьыланъяссӧ да гоз-мӧд кывбур лыддис. Сідзжӧ ассьыныс кывбуръяссӧ лыддисны Ивӧ Ксюш, Анастасия Кошлец да Клавдия Касеева. Елена Игнатова да Анна Кучева эз волыны, но налысь гижӧдъяссӧ лыддисны жӧ. (Елена Игнатова — велӧдысь, "Пожӧгса малтӧм кӧлдум" контактса котырӧн веськӧдлысь. Анна Кучева чужӧма Мысын, велӧдчӧма Сыктывкарын, а ӧні пӧ олӧ Мӧскуаын.)

Александр Чувьюров некымынысь вӧчліс "шылада костъяс" — гитараӧн ворсіс. Олег Уляшев сьыліс "Сёрми" да "Пожӧм" сьыланкывъяссӧ.

Концерт бӧрын сёрнитіс Г.И. Балакшина Национальнӧй небӧгаинысь. Библиотекаас пӧ сетӧма 200 гӧгӧр экземпляр, джынсӧ нин разӧдӧма Коми республикаса небӧгаинъясӧ.

Нӧшта ӧти тӧдса морткӧд паныдасьлі — Полугрудов Ӧльӧксейкӧд. Сійӧ локтіс, медым сетны Клавдия Касеевалы диплом да приз "Эзысь борд" конкурсын вермӧмысь.

Бӧръяпомыс ставным фотографируйтчим. Фотояс позьӧ аддзыны "Коми поэзия да проза" котырысь.

Мед став дзоридзыс дзоридзалӧ!

Со кодсюрӧ пондісны Анна Кучевалысь "Шева чуман" мойдана повесьтсӧ критикуйтны: юрын пӧ нинӧм оз коль. Ёна шензи: буретш сюжетыс ясыда гӧгӧрвоана. Васалы, ичӧтик нывкалы сюрӧ чугун гугӧдан, гуся ӧдзӧс, еретнича вын, сэсся сійӧ велалас кутшӧ пӧртсьыны. Тӧдмасяс ортыскӧд. Сы бӧрын аддзас ыджыд мамыслысь ортсӧ — и регыд бабыс сьӧкыда висьмас. Васа мӧдӧдчас мӧдаръюгыдӧ Педьӧ чожыскӧд ловзьӧдана вала. Зэв сьӧкыд туй бӧрын ловзьӧдана васӧ найӧ судзӧдасны, но нывкаыс став вынсӧ воштас, ортыскӧд торйӧдчас и, асьсӧ нин ковмас кулӧмысь мездыны. Дзоньнас повесьтсӧ позьӧ лыддьыны "Войвыв кодзув" журналысь либӧ "Анятусь" котырысь.

Меным тай мойдыс ёна кажитчис-а. Ӧти-кӧ, кад бергӧдлӧмыс да ылдӧс (пространство) гугӧдалӧмыс либӧ вежлалӧмыс сьӧлӧм вылӧ воис. Чугун гугӧдан отсӧгӧн позьӧ чӧскыдторъяс босьтны. Гуся ӧдзӧс сайысь тшӧтш жӧ позьӧ быдсикас буртор судзӧдны; ӧдзӧсыс гуся жырйӧ петкӧдӧ, кӧть стен саяс ывла. Васа кутшӧ пӧртсьӧ — да мирсӧ аддзӧ нин кутш синмӧн:

"Синмыс ачыс куньсис — та мында рӧмсӧ да югыдсӧ Васалы эз на мойви аддзывнысӧ. Сэсся куньтырасьыштіс да этшаникаӧн кыйкъялыштіс жӧ гӧгӧрыс. Казяліс ылі конда вылысь кодзувкотъясӧс, вужля улысь шыр син югнитӧм, ты вомӧн лэбысь кӧрсунӧс, аддзис весиг, мый мышку саяс керсьӧ. Рӧмъясыс! Рӧмъясыс... татшӧм рӧмыс морт синмын абу, татшӧм кывйыс морт вомын абу..."

Васалысь корасны сэтӧр кор вайны, да сійӧ вӧрӧ ылалас (бара ылдӧс вежласьӧма да). Сэні паныдасьлас кулӧм ыджыд батьыскӧд да мӧдӧдчас сыкӧд бӧр. Вӧлӧмкӧ, и кад пондӧма вежласьны-кытшлавны:

"— Матын шуин да, та дыра мунам...
— Местаыс матын да, кадыс ылын.
— Кыдзи?
— Кадыс кытшлалӧ. Кымын дыр мунан, сымын ылӧ воан.
— А кытчӧ ми мунам?
— Бӧр водзӧ.
— А ӧні ми кӧнӧсь?
— Костас.
— Мый костас?
— Курич костас.
— Кутшӧм курич?
— Кад курич."

Ловзьӧдан ва корсигӧн Васа веськалӧ мӧдаръюгыдӧ, кӧні кадыс бара жӧ кытшлалӧ, весиг дзик нин дзугсьӧ:

"— Таладорас кадыс абу, талуныс аски, а аскиыс тӧрыт. Код тӧдас, кутшӧм лунын ті сибдінныд. Колӧкӧ, ті аскиас, а ыджыд мамыд войдӧрлунсӧ на колльӧдӧ, бӧръя лунсӧ. А, колӧкӧ, сійӧ аскомысяс нин, а ті талунсӧ вуджанныд. Ӧдвакӧ нин сійӧс суӧданныд. Кадыс ӧтарас и мӧдарас ветлӧ, туйсӧ дзугӧ."

...Мӧд-кӧ, мича мойдана кывйӧн повесьтыс гижӧма. Со вайӧда неыджыд фрагмент:

"Сатшкысис пыж нырыс діӧ. Эжва шӧрын козъя ді. Эжва шӧрын пожӧма ді. Ді джынйыс козъя, мӧд ді джынйыс пожӧма. Ді ӧтар-мӧдарас Эжваыс вожалӧ. Шуйга берегас еретнича Зарема сулалӧ, гӧрд платтьӧа, кинас ӧвтчӧ. Веськыд берегас ыджыд батьыс сулалӧ, еджыд паськӧма, кинас ӧвтчӧ. Ӧтиыс Васалы горзӧ. Мӧдыс Васалы горзӧ."

И сы бӧрын Васалы ковмас мӧвпавны: кокни туй бӧрйыны, медым ыджыд мамсӧ мездыны, али сьӧкыдсӧ? (Тшӧтш ёна сьӧлӧм вылӧ воис тайӧ местаыс.)

"— Василиса, лок татчӧ! Меланьӧ лок! — Горзӧ еретнича.
— Василисушка, лок ме дорӧ! Таланьӧ лок! — Горзӧ ыджыд батьыс.
— Василиса, лок! Ме тэнӧ велӧда, ставсӧ висьтала! Медся кужысь лоан сиктад! — Горзӧ еретнича.
— Василисушка, лок! Ме тэныд восьта! Медся тӧдысь лоан сиктад! — Горзӧ ыджыд бать.
— Василиса, лок! Быдӧн тэысь кутас повны, быдӧн кутас пыдди пуктыны! — Горзӧ еретнича.
— Василисушка лок! Быдӧн отсӧгла тэ дорӧ локтас, быдӧн кутас пыдди пуктыны! — Горзӧ ыджыд бать.
— Василиса, меланьӧ! Велӧда да, быдӧнӧс кутан кужны тшыкӧдны! — Горзӧ еретнича.
— Василисушка, таланьӧ! Велӧда да, быдӧнӧс кутан кужны бурдӧдны! — Горзӧ ыджыд бать.
— Василиса, меланьӧ! Велӧда ыджыд мамтӧ гуся сьӧд кывйӧн бурдӧдны! Аски нин бурдас! — Тшӧктӧ еретнича.
— Василисушка, таланьӧ! Отсала ыджыд мамтӧ бурдӧдны, туй инда, кипель сета. Ачыд ставсӧ судзӧдан, верман кӧ. — Корӧ ыджыд батьыс."

Васа весьӧпӧрас, сэсся сьӧкыдджык туйсӧ бӧръяс.

И шуда дзолядырся эпизодъяс (ворсӧмъяс да мый да) сьӧлӧмӧс вӧрзьӧдӧны.

Сідзкӧ, дона комияс, энӧ броткӧй, а лыддьӧй мича мойдсӧ!

Дерт, кокни гижӧдъяс тшӧтш жӧ колӧны. Но сыысь кындзи кӧ нинӧм мӧдтор оз ло, велӧдчӧмджык коми дугдас комиӧн лыддьысьны.

Мед жӧ став дзоридзыс дзоридзалӧ!

Куим во сайын лёк юӧр меным воис. Ёна бӧрді, но зэв зіля понді отсавны финн-йӧгра лабораториялы: быдсикас гижӧдъяс Коми онлайн небӧгаинӧ дасьтывлі да пуктывлі, Коми тӧданін сайтӧн ёнджыка понді ноксьыны, да мукӧдтор.

Ӧні бара воис кад тайӧ уджас вӧйны. Кыдз позьӧ пыдіджыка.

Ӝужыт писпу йылъёс... (Флор Васильевлӧн кывбурыслы подстрочник)

Джуджыд пу йывъяс
Чышкӧны медбӧръя кымӧръяссӧ.
Еджыд кымӧр ёкмыльяс
Шлывгӧны лӧз рӧмпӧштан вывті.

Вӧрыс тшӧтш лӧньлӧ,
Джуджыд енэж сӧдзигтырйи.
Веж куст бара томмӧ,
Тӧвтӧг весиг кышакылӧ.

Кельыдлӧз енэж моз
Сӧдзӧ вочасӧн лов.
Рӧмпӧштанын кодь
Сійӧ тӧдчӧ мича, яръюгыд.

Оригинал тані (180 лб).

Ыджыд аттьӧ Ӧньӧ Лавлы отсӧгысь!

Кос* пу йылын тури

(шмонь; сиа сійӧс "йӧзкостса этимологъяслы")

Коми йӧз шуӧны: "кос пу йылын тури йылысь висьтавны" — сідзкӧ сӧрны, нинӧм абусӧ больгыны. Кыдз нӧ тайӧ зумыд кывтэчасыс артмӧма?

Та йылысь ме пӧчӧсянь кывлі. Ачыс сійӧ чужлӧма-быдмылӧма Кардорын. А сэтчӧ тшӧкыда волывлӧма Уйма сиктысь Ӧмидз Семӧ. Ӧти праздник лунӧ карса площадь вылын сійӧ и висьталӧма кос пу йылысь турисӧ:

"Коркӧ важӧн Кардорсянь неылын вӧлі кимӧститчан нюр. Коді сэтчӧ веськавлас — пондас нинӧм абусӧ лӧсьӧдлыны; вежӧраджыкъясысь сэсся бур мойдысьяс артмывлӧмаӧсь. Нюр вывсьыс пӧ ачыс Мюнхгаузен барон турипув вотлӧма. Карыд ӧд миян Еджыд саридз дорын да, важысянь гранича сайысь быдсикас йӧз татчӧ волывлӧмаӧсь.

Локтасны ӧтчыд Кардорӧ кык купеч — Прансуз муысь да Коми муысь.  Прансузыд став тӧварсӧ вузалас да войвывса вӧрті мӧдас ветлӧдлыны. Тӧдлытӧг и воас кимӧститчан нюрад. Ойя да ойя, мый нӧ сыкӧд лоис? Юрыс кутіс бергӧдчыны, мыйкӧ сьылӧ нисьӧ горзӧ... А нюр шӧрас друг быдмис джуджыд пашкыр... турипув пу. Вотӧсъясыс мичасьыс-мичаӧсь!..

Садьсялыштас прансузыд да пондас турипув тусьяссӧ чукӧртны. Локтас карад да базар вылӧ нуас. Ставыс шензьӧны: кытысь нӧ пӧ татшӧм бур вотӧсыс? Турипув кодь, но кутшӧмкӧ аслыспӧлӧс.

— Развесистая клюква! — вочавидзӧ прансуз.

Йӧзыс сералӧны, оз эскыны. Сӧмын коми тӧргӧвеч шуӧ: ветла пӧ, видзӧдла, мыйся пашкыр турипув быдмӧ Кардор гӧгӧр нюръясын.

Воис нюрад, аддзис турипув путӧ. Кӧсйӧ коми купечыд тусьяс вотны — да юрыс кутіс бергӧдчыны, ачыс сьылӧ нисьӧ горзӧ... Мыйся вӧрса тані кимӧститчӧ?

Коркӧ-некоркӧ садьсялыштіс тӧргӧвечыд да аддзис: турипув пуыд косьмӧма, а сылӧн йылас тури пукалӧ. Аттӧ дивӧ!

Локтіс бӧр карад да аддзылӧмтор йылысь и висьталіс, сэсся бӧр Коми муӧ муніс.

Сы бӧрын пӧшти став кардорсаыд йӧймисны: шӧйтӧны нюрас, сэсся ӧта-мӧдыслы быдсяматор сӧрӧны. Некод оз уджав, сӧмын мойдъяс мойдӧны. Веськыд мат!

Карса натшальство скӧрмис да приказӧн тшӧктіс: нюрланьыс ветлыны дзик оз позь; нинӧм абусӧ висьталӧмысь да лицензиятӧг мойдӧмысь — штрапуйтасны да чижовкаӧ пуксьӧдасны.

Некымын во мысти Уйма сикт гӧгӧр пондас шӧйтны кутшӧмкӧ гундыр нисьӧ ош. Ӧти мужик аддзас сійӧс вӧралігас да повзяс, горзігтырйи сиктас котӧртас. Аньяс-жонкаяс пырысьтӧм-пыр Уйма пасьтала разӧдасны лёк звер йылысь сёрни. Ставыс полӧны-тіралӧны: "Ойя да ойя, сёяс миянӧс мисьтӧм бугыльыс!"

Локтӧ скӧр урадник, равзӧ:

— Ставнытӧ штрапуйта! Ставнытӧ чижовкаӧ пуксьӧда! Бара нинӧм абусӧ сӧранныд!

Вӧралысьыд вочавидзас:

— Ачым аддзывлі, сё збыль! Вайӧй ӧтлаын кыям сійӧс!

Чукӧртчисны уймасаяс да мӧдӧдчисны вӧрӧ. Коркӧ-некоркӧ и петкӧдчас ош нисьӧ гундырыд. Йӧзыд кӧ ӧтлаын — оз нин повны. Вӧтчӧны звер бӧрся... а сійӧ кимӧститчан нюрлань котӧртас! Вӧралысь шуӧ:

— Кыдзи нӧ сійӧс кыям? Сэтчӧ ӧд оз позь муннысӧ!

Урадник горзӧ:

— Талун позьӧ! Ату его, ату! Ураааа!

А гундырыд нин нюрас. Юрсӧ чатӧртӧма, лёка равзӧ...

Тури повзяс,
Енэжас лэбзяс.
Кос пу ловзяс —
Пытшкӧсыс небзяс;
Юас-нёнялас
Нюрпытшса ваяс —
Да турилань каяс.

Пу бӧрсяыс и гундыр-ошкыд лэбзис.

Локтісны гортас уймасаяс. Быттьӧ нинӧм эз и вӧв, некод нинӧм оз мойд, оз сӧр. Бырӧма кимӧститчан нюрыд. Регыд и кардорса натшальство приказсӧ дугӧдіс — оз нин пӧ ков.

...А мый нӧ лои коми купечыдкӧд? Неважӧн ӧти нывка меным висьталіс:

— Пӧрысьяссянь кывлі: вӧлі пӧ миян сиктын Мойдысь Вась, тӧргӧвеч. Ӧтчыд Кардорсянь локтӧм бӧрын кос пу йылын тури йылысь висьталӧма, а сэсся быдсикас мойдъяс лӧсьӧдӧма. Кадысь водз пӧ кувсьӧма, важӧн нин мӧдаръюгыдас. Кывзім пӧ сійӧс нимкодьпырысь, а ӧні нинӧм нин пӧ огӧ вермӧй казьтыштны, ставыс вунӧма. Сӧмын „кос пу йылысь тури висьтавны“ лои пӧслӧвичаӧн."

***

Менам пӧчӧ кӧ Ӧмидз Семӧсянь тайӧс кывліс — позьӧ эскыны! Кодкӧ шуӧ, Семӧыд пӧ ачыс дзолядырйиыс ылавлӧма да кимӧститчан нюрас веськавлӧма. Энӧ кывзӧй татшӧм йӧзсӧ — кос пу йылысь тури найӧ висьталӧны!

 

* эм нӧшта "коз пу йылын тури" вариант

PS Ыджыд аттьӧ бур йӧзлы редактируйтӧмысь!