"Ме чайта, мый..." удмурт, чуваш да коми ногӧн

"Ме чайта, мый...", "энӧ полӧй, мый..." да с. в. удмурт да чуваш кывъясӧ вуджӧдсьӧ аслыспӧлӧс конструкцияӧн: "шуыса" да "тесе" кыв отсӧгӧн. Комиӧн удмурт "шуыса" да чуваш "тесе" лоӧ "шуиг".

Удмурт ногӧн: "уй пеймыт ни шуыса, эн кышкалэ" — "энӧ полӧй, мый войыс пемыд нин" (кышканы — повны, мукӧд кывъяссӧ, чайта, асьныд гӧгӧрвоанныд).

Чуваш ногӧн: "эпӗ паян сивӗ тесе шутлатӑп" — "ме чайта, мый талун кӧдзыд" (эпӗ — ме, паян — талун, сивӗ — кӧдзыд, тесе — шуиг, шутлатӑп — чайта; "тесе" кывлӧн тані вежӧртас "мый", удмурт "шуыса"-лӧн моз).

Вӧлӧмкӧ, важ коми текстъясын "мый"-сӧ тшӧтш гежӧдика петкӧдлывлӧмаӧсь деепричастийӧ отсӧгӧн, но мӧд ногӧнджык. 1924-ӧд вося "Югыд туй" газетысь некымын пример сюри:

"Во кык-кујім сајын ӧмӧј чајтлім таԇі справітчіг?" — Во кык-куим сайын ӧмӧй чайтлім, мый тадзи справитчам?

"Рој шуӧ: мі пӧ наԃејтчам верміг мезԁыԍны озыр кабыр-улыԍ." — Рой шуӧ: ми пӧ надейтчам, мый вермам мездысьны озыр кабыр улысь.

"Поԉшаын чајтӧны ӧніја влаԍтсӧ вежіг." — Польшаын чайтӧны, мый ӧнія власьтсӧ вежасны.

"Ԇік велӧԁчытӧм јӧзыԁ чајтӧны віԍӧмјастӧ ыстіг јенмӧс грекјасыԍ." — Дзик велӧдчытӧм йӧзыд чайтӧны, мый ен ыстӧ висьӧмъястӧ грекъясысь.

"...аԍныс-пӧ ошјыԍӧны міјанӧс пӧрјавліг" — асьныс пӧ ошйысьӧны, мый миянӧс пӧръявлӧны.

А ті тӧданныд-ӧ тайӧ конструкция йывсьыс?

Михаил Федотовлӧн ӧти кывбурлы подстрочник

 Оригиналыс тані (лб. 15).

Бӧр бергӧдчан кадыс воас на,
Сэки ачыд гораа серӧктан.
Тайӧ олӧмас тай ставыс горань,
Ворсігӧн моз ставсӧ воштан.

Зэра ар тшӧтш друг мичаммас,
Выль ичмонь моз баба гожӧм локтас.
Мед сӧмын пужйыс сёрмыштас,
Да му вылын оз уджав гусьӧн.

Сэки, гашкӧ, сьӧлӧм оз на ӧвсьы,
Виччысяс на, виччысяс бур кывтӧ.
Янсӧдчыны кӧ сьӧкыд вӧлӧм,
Бӧр бергӧдчыны нӧшта на сьӧкыд овлӧ.

Удмурт багатыр (пом)

Кык вежон мысти письмӧ воис. Зэв шога гижӧ, Колчак пӧ тані став уджӧс бырӧдӧма.

Сэсся ланьтіс... Нинӧм абу ыстӧма. Виччысси, мудзтӧдз виччыси: "Кытчӧ веськалін, багатырӧй? Мыйла барай юӧрыд абу?"

Сёрӧнджык сӧмын тӧдмалі, Колчаклӧн пеж салдатъяс виӧмаӧсь пӧ сійӧс. Сьӧлӧмӧй быттьӧкӧ биын сотчӧ, лолӧй шымыртчис: "Сідзкӧ став уджъяссӧ Колчак бырӧдӧма. Бара ӧмӧй колям пемыдінын?"

Ёртӧй локтіс:

— Эн бӧрд! Усьӧма тышын кӧ, абу пӧльзатӧг. Уджаліс революция вӧсна. Сылӧн вирнас миян чышъянъяс гӧрдӧдісны. Сійӧс кутам казьтывны кыдзи олӧм сетысьӧс, ёна уджалысьӧс, бара жӧ кыдзи пеж Колчаккӧд революция понда вермасьны мунӧм мортӧс, — шуис.

Ёнмис сьӧлӧмӧй. Бара повтӧг водзӧ видзӧда. Водзын паськыд туйяс, гӧрд лунъяс. И ті ме моз ёнмӧдчӧй, удмуртъясӧй, революциялы паныд мунысь вир юысьясӧс бырӧдӧмӧн водзӧ мунӧй гӧрд шонді кыпӧдчӧмлань.

 

Оригинал тані, лб. 67−69.

Удмурт багатыр (водзӧ гижӧм)

Водзӧ комиӧда Куӟебай Гердлысь гижӧдсӧ.

...Коркӧ уджалігӧн телеграмма воис, Колчак пӧ став удмуртсӧ киас босьтігтырйи Казань дорӧ нин воӧ.

Сійӧ звирк чеччис:

— Колчак миянлысь дона удмуртъясӧс босьтӧма? Революция бырӧдны кӧсйӧ?! Муна, удмуртъясӧс сылы паныд сувтӧда...

Куим лун мысти гӧрд фронт вылӧ мӧдӧдчис... Колльӧді ме сійӧс.

— Локтан-ӧ бӧр миян дорӧ, удмурт багатырӧй? Эн коль миянӧс ӧтнанымӧс. Ми синтӧмӧсь на ӧні... Эн эновт, эн эновт, эн вунӧд, — шымыртӧм сьӧлӧмӧн кисӧ сылысь ёна куті вокзалсянь мунігӧн.

— Ог эновт, локта бӧр...

Паровоз локтіс, повзьӧмӧнмоз пошкыны кутіс. Тутӧстіс; тутсан шыыс гӧгӧр разӧдчис да менӧ шогӧ уськӧдіс... Сэсся муніс. Сійӧс нуис.

— Тэ эн жӧ вунӧд удмуртъястӧ. Эн вунӧд ӧта-мӧдлы кыв сетӧмнымӧс. Тэ миян поэтным: гиж, чуксав! Видза колян! Ы-ы-ста письмӧ! Эн ву-у-нӧ-ӧд! — горзӧмӧн, ӧтырышъя чышъянӧн шенасьӧмӧн муніс сійӧ.

Ӧтнам коли вокзалын — бӧрдны понді: "Локтан он барай бӧрсӧ? Чукӧртам-ӧ удмуртъясӧс съезд вылӧ, аддзысям-ӧ ӧта-мӧднымкӧд?"

Шуштӧм босьтіс. Дзик ӧтнам коли Мӧскуаын.

Пыри отделӧ, аддзи кабалаяс: "Уджалысьыд кӧ эз коль, мый сэсся ӧні вӧчан..."

(водзӧ лоӧ на...)

Удмурт багатыр (Максим Прокопьевич Прокопьев)

Ыджыд кост бӧрын бара кутчыси удмурт гижӧдъяс комиӧдны. Со Куӟебай Гердлӧн нӧшта ӧти статья. Босьтӧма татысь, лб. 67−69.

***

Сысянь кӧть вӧчӧмторйыс колис,
Мед ачыс и бырис...
А ті кутанныд овны синтӧм номыръяс моз:
Тіянӧс казьтылігӧн некод оз кут сьывны,
Тіянӧс жалитӧм могысь ньӧти кыв оз шу...

Ме сыкӧд медводзысь паныдасьлі Малмыжын, удмурт съезд дырйи... Уна сёрнитім, ӧта-мӧдлы кыв сетім удмуртъяс вӧсна кувтӧдзным уджавны.

Мӧдысь паныдасьлі Мӧскуаын, Удмурт юкӧдын. Ме сэтчӧ нёль тӧлысь кежлӧ велӧдчыны школа-инструкторскӧй курс вылӧ ветлі. Менӧ аддзис, ичӧт вокӧс моз нимкодясигтырйи сывъяліс:

— Бара тай воин, менӧ эн на вунӧд, удмурт поэтӧй? — шуис...

Недыр мысти кутшӧмкӧ аслыспӧлӧс лов руӧн висьталіс:

— Тӧдан-ӧ, ме ӧд зіля удмуртъясӧс асшӧрӧн вӧчны, удмурт республика-коммуна лӧсьӧдны. Комиссаръяс ордӧ ветлі нин. Удмуртъяслы автономия лоас торйӧдӧма, шуисны.

— Збыль мӧй? Кыдзкӧ, мися, оз эскыссьы, эскыны позьтӧмтор кодь, — шуи ме сылы.

Котӧрӧнмоз ветліс канцелярияӧ да коркӧ-некоркӧ ки тыра кабала вайис, ме водзӧ шыбитіс:

— Со, он кӧ эскы, ас синнад видзӧд!..

Видзӧді да киӧн швачӧді шензьӧмла: удмурт коммуналысь картасӧ да, шӧр каръяссӧ да, дзонь конституциясӧ вӧлӧм лӧсьӧдӧма нин.

— Удмуртъясӧс Ставроссияса съезд вылӧ чукӧртны да сӧвет котыртны сӧмын и колис, — шуис сійӧ меным.

Сылӧн татшӧм удж вылӧ видзӧдігӧн менам сьӧлӧмӧй шоналіс: "Татшӧм уджалысьяс кӧ лоасны удмуртъяслӧн, сэсся оз быр пемыд мирын удмурт морт", — мӧвпалі ме.

(водзӧ лоӧ на...)

1924‐ӧд вося "Югыд туй" помалӧма!

Августын пӧшти став вын пукті декабрса номеръяс тексталӧм-лӧсьӧдалӧм вылӧ. Талун помалі 1924-ӧд вося медбӧръя номерсӧ. Кӧсъя сы бӧрын мӧдторйӧн заводитны ноксьыны, но 1925-ӧд вося номеръяс тшӧтш жӧ кута ньӧжйӧникӧн текставны.

Лыддигӧн со мый казялі.

1) Ноябрсянь вежсьӧма орфография: ӧти-кӧ, тӧдчымӧн унджык дефис пондӧмаӧсь пуктавны (весиг татшӧмтор сюри: "Ԅіновјев-јорт-гіжлӧм-піԍмӧ-јылыԍ"), мӧд-кӧ, кутшӧмсюрӧ войтыркостса кывъяс шуанног серти заводитӧмаӧсь гижны (шуам, "копераԏів", "комуԋізм" — ӧти О-ӧн да ӧти М-ӧн).

2) 1923-ӧд во помся номеръяс лыддян да казялан: сиктса олӧм уналаын гажтӧм. Пӧшти быд вӧлӧсьтысь гижӧны, йӧзыс пӧ олӧны гӧля, лыддьысян керка абу либӧ зэв омӧль, йӧз костын удж нуӧдсьӧ жеба. 1924-ӧд во помын олӧм тӧдчымӧн бурджык лои: йӧзыс чукӧртчӧны, велӧдчӧны, спектакъяс пукталӧны, стенӧ ӧшӧдан газетъяс вӧчалӧны, зільӧны выль ногӧн уджавны. Омӧльторъяс эмӧсь, дерт, но этшаджык нин.

Газет номеръяс йылысь радз пуктӧма татчӧ.

"Югыд туй" кузя помавлытӧм мунӧм

 Декабрсянь текстала 1924-ӧд вося "Югыд туй" газетъяс. Ӧні ноябрса номеръяс нин вӧчи. Ставыс кӧ лоас бур, ар пом кежлӧ дзонь вося петасыс лоас дась. Уджыс унакодь кад босьтӧ да, сэсся нин ньӧжмыдджыка кута "Югыд туйяснас" ноксьыны, мӧдторйӧ колӧ эськӧ босьтчыны. Сідзтӧ 1925-ӧд воын зэв уна номер петӧма, некымын во чӧж ковмас сыӧн ноксьыны.