Туй дорын сулалӧ пу... (еврей сьыланкывлы подстрочник)

Подстрочниксӧ лӧсьӧді англичан кыв вылысь, корсюрӧ прансуз вариант да идиш транслитерация вылӧ видзӧдӧмӧн. Татысь позьӧ видзӧдны мультфильм да сьыланкывсӧ кывзыны.

Туй дорын сулалӧ пу,
Кусыньтчӧм пу.
Став лэбачыс пу вывсьыс
Лэбӧма.
            
Куимыс рытыввылӧ, куимыс асыввылӧ,
Мукӧдыс лунвывлань,
А пуыс кольччис ӧткаӧн,
Вошӧм, бушков водзын.
            
Ме шуи мамлы: "Кывзы,
Тэ кӧ менӧ он ӧлӧд,
Ме, мамукӧй, ӧти-кык —
Пӧртча лэбачӧ...
            
Ме кута пукавны пу вылын
Да ӧввӧдны сійӧс
Да гажӧдны сійӧс тӧв дырйи
Мича шыладӧн".
                       
Мамӧ шуис, "Энлы, кагукӧй",
Да бӧрддзис кыз синваӧн.
"Ен мед видзас, пу вылын
Тэ верман кынмыны."
            
Ме шуи, "Мамӧ, весьшӧрӧ тшыкӧдан
Мича синтӧ,
Ме пырысь-пыр
Лоа лэбачӧн".
            
Мамӧ бӧрддзис: "Ицик, сёшайтӧй,
Енмыс кӧ кӧсъяс — мед инӧ,
Век жӧ босьт сьӧрсьыд шарптӧ,
Медым эн кынмав.
            
"Колошиась,
Лёк тӧв локтӧ да.
Да гӧна шапкатӧ босьт.
Веськыд мат!
                    
Да босьт тӧвся пась,
Пасьтав сійӧс, йӧй,
Медым эн ло гӧсьтӧн
Кулӧм йӧз ордын."
            
Ме лэпті бордйӧс, да сійӧ сьӧкыд...
Вывті уна, вывті уна паськӧм
Пуктіс мамӧ
Сылӧн жебиник ичӧтик лэбач вылӧ.
            
Ме аддза ачымӧс жугыльӧн
Менам мамлӧн синмас;
Сылӧн муслуныс эз лэдз меным
Лоны лэбачӧн...
            
Туй дорын сулалӧ пу,
Кусыньтчӧм пу.
Став лэбач пу вылысь
Лэбӧма.

Ковмис планъяс вежны...

 ...финн-йӧгра лабораторияса серверыс жугалӧма да. Кӧсйи помавны дасьтыны файлъяс 1923-ӧд вося "Югыд туй"-ясӧн (кӧні торъя коми гижӧдъяс; дзонь коми номеръяс абу на текстуйтӧмаӧсь), да мыйсюрӧ колӧ на вӧлі конвертируйтны Молодцов анбурысь ӧнія графикаӧ: колян вежоннас Ленинкаӧ ветлі да нӧшта некымын коми текст аддзи. Молодцов конвертер fu‐lab‐са сайтын да, оз уджав. Текст кӧ ки помысь вежлалан — верман торксьыны, мыйкӧ вунӧдны. (Колӧ эськӧ, медым вӧлі и оффлайн конвертер...) Сэсся газет гижӧдъяс выльысь лыддигӧн кутшӧмсюрӧ ӧшыбкаяс аддзи, Коми онлайн небӧгаинын колӧ тайӧ сорсьӧмъяс бырӧдны — а сайтыс оз уджав.

Оффлайн кывкуд менам эм (GoldenDict), но сэні абу сёрнисикасъясысь словар (а сійӧ меным тшӧтш ковмывлӧ важ текстъясӧн уджалігӧн).

Эз кӧ жугав сервер — гашкӧ, 1923-ӧд вося "Югыд туй" газетса гижӧдъяс вӧліны нин Молодцов корпусын. (Кӧсъя шуны, неважӧн тайӧ корпусыс меным ковмис — Куӟебай Гердлысь статьясӧ комиӧдігӧн кӧсйи тӧдны, кор да кӧні медводзысь гижӧмаӧсь "кывбур" кывсӧ.)

Но, сідзкӧ, талун да тӧрыт унджык кад видзи йӧзкостса везъясӧн ноксьӧм вылӧ, быдсикас коми гижӧд Коми енкӧлаӧ сюйи. Медым йӧз лыддясны мый налы вӧзъя: Александр Лужиковлысь "Ыджыд висьӧм" драмасӧ, Владимир Безносиковлысь "Культурнӧй морт" висьтсӧ, быдсикас статьяяс, кывбуръяс... Кыдзи кужа — паськӧда коми гижӧд. Но fu‐lab‐са сайтъяс отсӧгӧн вӧлі эськӧ ёна кокньыдджык тайӧс ставсӧ вӧчны.

Кор нӧ Ёртасян керкаын лоас штатнӧй инженер (бур, вежӧра да коми кывтӧ пыдди пуктысь)?

Важ "Войвыв кодзувъяс" бара восьті

Конюхов Вась Митьлӧн чужан лунӧ корси сылысь гижӧдъяссӧ "Войвыв кодзув" журналысь. Кыксӧ пукті "Коми Енкӧлаӧ": Иван Куратовлӧн "Сідз ен катехизис поп / Коми кыв! Тэд раммывлыны..." кывбур йылысь ("Ӧти али кык кывбур?") да Альберт Ванеевлӧн "Иван Куратов" поэма йылысь ("Сэтшӧмӧн-ӧ вӧлі Иван Куратов?" [1], [2], [3]). Важӧн эг лыддьывлы 60−80‐ӧд воясся "Войвыв кодзувъяс": коми учебникъяс онлайн небӧгаинӧ дасьті да "Зырянская жизнь / Удж / Югыд туй" газетъясысь коми гижӧдъяс текстуйті, кадӧй эз вӧв. Нӧшта и выпуклӧй анализ кузя лекцияяс ковмис текстуйтны, дистанционнӧй курс да. Сідзтӧ зэв нимкодь лыддьыны важ "Войвыв кодзувъясысь" критика, олан туйяс, коми кыв да литература туялана гижӧдъяс.

Альберт Ванеевлысь поэмасӧ Вась Мить ёнакодь критикуйтӧма ("поэт-просветительӧс петкӧдлӧма вийӧриникӧн, бледӧн"). Ме верма сыкӧд ӧти кывйӧ воны. Ачым тай виччыси мича кывбуръяс лӧсьӧдысьлысь да Иван Куратовлысь олӧмсӧ-гижӧмсӧ туялысьлысь зэв вына поэма — а сьӧлӧмӧ йиджис сӧмын медводдза юкӧн, кӧні висьтавсьӧ сардырся Коми му йылысь:

"Югыдланьӧ туйыс вӧлі пӧдса —
Горанясиг корсянтор оз шед.
...Висьтав, Эжва, — гашкӧ, тэныд тӧдса, —
Кымын чужліс пармаын поэт?

Кымын композитор да художник
Эз и сӧвмы, эз и бордъясь тан,
Эз петкӧдлы киясыслысь чожлун,
Писькӧс мывкыд, яръюгыд талант?"

Збыльысь, кымын енбиа коми морт эз вермы велӧдчыны гӧльлун вӧсна? Кымын мортлӧн вывті водз олӧмыс орӧма? Тӧд вылӧ усьӧ Нёбдінса Витторлӧн автобиография. Сійӧ гижис, дзолядырйи пӧ ӧдва эз пӧд купайтчигӧн. Весиг йирмӧг босьтӧ — мый эськӧ воштіс коми литература... А Иван Куратовлӧн гижӧдъяс кӧ сотчисны? А Тима Веньӧс кӧ Ставмирса медводдза тыш вылын виисны? Зэв, зэв шуштӧм, кор кутшӧмкӧ войтырлӧн культуралы оз сетны бура сӧвмыны, кор весиг ӧти морт вошӧм-бырӧм вӧсна вермӧ лоны катастрофа.

Выль нигаяс (М. Ильинлӧн кывбуръяс йылысь Куӟебай Гердлысь статьясӧ комиӧдӧм)

Тайӧ нигаыс сӧмын неважӧн петіс Елабугаын. Видзӧда ме сы вылӧ да мӧвпала: «Э-э, коньӧр удмуртъяс, кор нӧ ті аддзанныд бур, кыз нигаяс?» Петасыс зэв омӧль (мисьтӧм, жеб), уна ӧшыбка, посни шрифтӧн печатайтӧма, лыддьыны сьӧкыд, кабалаыс лёк.

Стикъяс йывсьыс висьтала.

Бур туйяс Ильин корсьӧ, нинӧм он шу! Корсигӧн быдлаӧ ветлӧ; гӧрысьлысь сьылансӧ кывзігмоз ыбъясті шӧйтӧ; ытшкан кадӧ видз вылӧ лэччӧ; вӧв йирсянінӧ волӧ и; ыб вылын ӧтнас вундысь «коньӧриник нылӧс» оз вунӧд; ылыстчысь доддяяс вылӧ видзӧдӧмӧн сулалӧ... Видзӧдӧ да, шог тыра олӧм-вылӧмысь петкӧдан выль туйясыс некысь сылы оз сюрны. Гашкӧ и сюрисны эськӧ, но кытысь корсьны найӧс — сійӧ оз гӧгӧрво. Весиг матігӧгӧрсьыс выль туйяссӧ оз аддзы. Пукалӧ весьшӧрӧ ӧтнас горзӧмӧн.

Ильин моз век куш енлы эскӧмӧн, сӧмын енлысь отсӧг виччысьӧмӧн кӧ олан, шогсьыс шудсӧ торйӧдны некор оз артмы, олӧм некор он кокньӧд.

Нинӧм выльыс абу: важсӧ гудйӧ. Шогмана выль кывбуръясыс абуӧсь — важ, помтӧм важ.

Веськыда кӧ шуны, выльтор ёна оз и ков Ильинлы. Важмӧм, роч формаӧн, быттьӧкӧ черӧн кералӧмӧн сійӧ гижӧ стикъяссӧ. Кӧнсюрӧ грымгӧ. Выль ногӧн стикъяс гижан форма оз корсь. Удмурт поэзиялы выль туй корсьӧм вӧсна оз тӧждысь: пуксьӧма важ телегаӧ дай кыссьӧ, ассьыс «туйяссӧ» корсигмоз.

Колӧ выль мир пыркӧдысь. Революция тай абу пыркӧдӧма Ильинлысь сьӧлӧмсӧ. Революция, выль олӧм, удмуртъясӧс садьмӧдӧм — оз ков сылы.  Революция йылысь, выль олӧм йылысь 26-нан стикас ньӧти кыв абу шуӧма. Бӧръяпом «туй» корсьӧмысь мудзӧмӧн, муса «енмыслы» кевмысьӧмӧн, Ильин водӧ узьны. Мыйкӧ да аддзан! Мый нӧ, оз синтӧммы, татшӧм югъялысь революция дырйи водас кӧ узьны.

Ме ог вензьы: эм Ильинлӧн талантыс. Ӧткымын стиксӧ сійӧ сьӧлӧмӧ йиджмӧн гижӧма. Сӧмын татшӧмыс абу уна.

 

Ӧшмӧс: Куӟебай Герд. Люкам сочинениос. Ермаков Ф.К. Ижевск. 2004 г. Лб. 78−79.

Збыльысь тадз (Куӟебай Гердлӧн комиӧдӧм гижӧд)

Тайӧ статьясӧ вӧлі йӧзӧдӧма 1920-ӧд вося декабр 3-ӧд лунӧ, «Гудыри» («Гым») газетын.

«Гудыри» газет 43-ӧд номерӧ Горохов ёрт гижӧма тадзи: удмуртъяслы туй индысьяс узьӧны на пӧ. Збыль тай, сідз и эм: со Синкар* уездын удмурт велӧдысьяс пӧвстысь кодсюрӧ ӧнӧдз на асьсӧ удмуртӧн шуны яндысьӧ. Ми вок удмуртъяскӧд оз кӧсйы удмурт ногӧн и сёрнитны. Пыр эськӧ рочӧн висьтасяс. Дай удмурт кагаясӧс удмурт кыв вылын оз на кӧсйы велӧдны. Ӧнӧдз, буракӧ, оз на гӧгӧрвоны, мый муюгыд пасьтала йӧзыс ӧткодьӧсь. Но кӧть и шуӧны ас йывсьыныс «ми пӧ абу удмуртъяс», удмурт чукӧртчылӧмъяс вылӧ зэв окотапырысь ветлӧны. Со кольӧм гожӧмнас Сарапулын удмурт велӧдысьяс чукӧртчылісны. Синкар уездсьыд тайӧ чукӧртчылӧм вылас нелямын витӧн ветлісны, унджыкыс велӧдысьяс. Мыйла найӧ сэтчӧ ветлісны? Ме ог тӧд, асьныс эськӧ, гашкӧ, и тӧдӧны мыйла — меным да тэныд, ёртӧй, эз ӧд висьтавны. Некоді эз и висьтав, мый сэні удмуртъясыд ӧтчукӧрӧн видлалісны. Ачыд кӧ тӧдан и, йӧзлы мыйся мог? Ёртъяс! Этшаник яндысьыштӧй! Мӧвпыштӧй кӧть аскиа лун йылысь. Коркӧ ӧд уджалысь удмурт йӧз тіянлысь керӧм-вӧчӧм йывсьыныд юаласны. Быд удмуртлы юӧр сетны — тіян могныд; ӧд став удмурт войтыр аслас уджнас тіянӧс велӧдіс, энӧ вунӧдӧй тайӧс. Ті кокньыда олінныд, а мукӧд удмуртъяс асъя пемыдсянь вой шӧрӧдзыс коснысӧ бертлӧмаӧсь. Уджалысь удмуртъяс! Коді кутшӧмкӧ чукӧртчылӧмӧ кӧ ветлывліс, гижӧй, мый сэні керӧмаӧсь, мый вӧчӧмаӧсь!

* Синкар — Глазов

 

Ӧшмӧс: Куӟебай Герд. Люкам сочинениос. Ермаков Ф.К. Ижевск. 2004 г. Лб. 113−114.

Султэ, удмуртъёс! (Куӟебай Гердлӧн статья)

Тайӧ статьясӧ вӧлі йӧзӧдӧма 1918-ӧд вося декабрын, «Гудыри» («Гым») газетын. Лыддян да, тӧд вылӧ уськӧдан Нёбдінса Витторлысь «Сувт, чеччы, коми войтыр, ассьыд шудтӧ дор!» да мукӧд гижӧдъяс.

Удмуртъяс, чеччӧй нин! Зэв дыр ми узигтыр олім, ӧні миянлы сувтан кад нин воис. Чайтім: став олӧм чӧжным, гашкӧ, кутам кулӧмъяс моз узьны да сап пемыдінын овны.

Микулай сар дырйи миянӧс нартитӧмӧн, ёна дзескӧдӧмӧн, талялӧмӧн видзисны. Провинцияысь мунан кӧ, корсюрӧ «тайӧ удмурт» шуасны да бӧр ыстасны. Тырмымӧн велӧдчыны удмурт ныв-пилы паськыд, восьса туй оз вӧлі сетны да, ёна велӧдчӧм йӧз миян дзик абуӧсь. Ӧтырышъя нартитӧмӧнджык видзны зільӧны вӧлі, медым удмурт эз велӧдчы, медым пӧ оліс пемыдінын, няйтын узьӧмӧн.

Но аттьӧ енлы! Оланног мӧд лои! Йӧзлысь вирсӧ юысь Микулай сарсӧ чӧвтісны да лыйлісны... Зэв дыр сар улын шог пыкысь йӧз кокниа лолыштісны... Мездысисны да, вӧвлытӧм нимкодь лои налы. Асьныс быдпӧлӧс законъяс пуктыны, лӧсьӧдны босьтчисны. Быдсикас войтырлы — марилы, тотаралы, удмуртъяслы да мукӧдлы — шуисны: медым вӧльнӧя оласны, рочьяскӧд ӧти тшупӧдын мед лоасны, ассьыныс олӧмсӧ кыдзи аслыныс лӧсялӧ мед вӧчасны...

Мыйла нӧ сідзкӧ ті, дона удмуртъяс, кыв ни джын, шы ни тӧв, кывтӧм-вомтӧм моз пукаланныд? Мыйла нӧ ті онӧ шыасьлӧй? Кодысь нӧ сэтшӧм ёна поланныд? Энӧ полӧй: ӧні миян юр вывті ветлысь оз ло — ӧні озыр да гӧль ӧткодьӧн лоасны. Эмӧсь миян сиктъясын гӧльяслӧн комитетъяс, эмӧсь миян сӧветъяс... Сӧмын ставнымлы уджавны, зіля уджавны колӧ жӧ... Та вӧсна ме тіянӧс горӧдӧмӧн чуксала уджавны: «Чеччӧй, коньӧр удмуртъяс, ӧтувтчӧй, зіля уджавны кутчысьӧй!..»

Ӧшмӧс: Куӟебай Герд. Люкам сочинениос. Ермаков Ф.К. Ижевск. 2004 г. Лб. 64.  

Энӧ мыждӧй коми кывтӧ!

Тӧрыт текстуйті Молодцов ногӧн Сандрик Миколлысь "Кыдзи колӧ сёрнитны комиӧн" статьясӧ. Зэв бура тӧдса фразасӧ аддзи сэтысь: "Коминад ӧд зэв сьӧкыд сёрнитнытӧ, коми сёрниад зэв этша кывйыс, быть лоӧ роч кывъяс босьтавны". Ӧтуввезйысь унаысь нин казялі татшӧм сяма няргӧм. Ӧтиыс кутшӧмкӧ текст дорӧ комментарий гижас: коми кыв пӧ сьӧкыд (кӧть текстас гежӧд либӧ выль кывъяс абуӧсь). Мӧдыс шуас: математика йылысь пӧ оз позь комиыслы сёрнитны либӧ гижны, кыв структура пӧ оз лэдз. (Збыльвылас кӧ, гижӧмаӧсь зыранизация кадӧ дай ӧні гижӧны. Дерт, юалас кӧ менӧ тӧдса коми морт мехматса курсысь кутшӧмкӧ теорема йылысь, пырысьтӧм-пыр сылы ог вочавидз... но рочӧн сідз жӧ сьӧкыд лоас вочавидзны! Мортыс кӧ абу специалист, колӧ сылы дзонь лекция лыддьыны, а сы водзын мӧвпавны, кыдзи тайӧ лекциясӧ тэчны.)

Мортыд кӧ омӧля тӧдӧ коми кыв — тайӧ, буракӧ, абу сылӧн мыж: школаын, гашкӧ, абу велӧдӧмаӧсь, сэсся сьӧкыда уджавны, гашкӧ, ковмис да, лыддьысьны кадыс эз вӧв, дай комиӧн лыддьысьны некод абу ышӧдӧма... Но шуас кӧ сійӧ: "ме ачым коми, но комиӧн сьӧкыд сёрнитны да гижны" — мый та вылӧ шуан? Велалӧй, лыддьысьӧй, зільӧй тшӧкыдджыка комиӧн гижны. Элясигад тӧдӧмлун енэжсянь оз усь.

А кӧсъянныд кӧ йӧзлысь вежӧр "югдӧдны" да висьтавны, мый йылысь позьӧ либӧ оз позь гижны либӧ висьтавны комиӧн, медводз кыв историякӧд бура тӧдмасьӧй, зыранизация кадся текстъяс лыддьӧй.