Енкӧла мыкталӧ?

Муна гортӧ бӧр конференция вылысь. Поезд виччысигӧн Геннадий Юшковлысь “Ловъя лов” небӧгсӧ лыддя. Ме дорын пукалӧ арлыда мужичӧй. Шуӧ: “Гежӧда ӧні аддзылан нига лыддьысьысь морттӧ, ставныс телепонӧ сутшкысьӧмаӧсь”. (Шензянаторсӧджык – коми кывсӧ – эз казяв.) Сэсся юалӧ: а Библия лыддян? Ог, мися: ме абу эскысь морт, стӧчджыка кӧ – агностик. (Библияысь медшӧр сюжетъяс, дерт, тӧда. Гашкӧ, эз кӧ нуӧд миян канмуным религиознӧй пропаганда, лыддьышті – важ история паметник моз.) Дышиникапырысь кывза, мый вочавидзӧ. Студенталігам тшӧкыдакодь паныдасьлі сэтшӧм агитаторъяскӧд, оз ышӧдны налӧн сёрнияс... Сэсся аддза – йӧзыс чеччӧны да мӧдӧдчӧны поездлань. Сідзкӧ, кад нин мунны.

Вагонын водзӧ лыддя “Ловъя лов”-сӧ. Вылыс полка вылын куйлысь зон нисьӧ мужичӧй шуӧ, шоча пӧ ӧні аддзан нигаа морттӧ... Но, мися, талун мӧд ветлысь-мунысь нин татшӧмторсӧ пасйӧ. Содті: небӧгыс комиӧн гижӧма, авторыс – Геннадий Юшков. Мужичӧйыслы интереснӧ лои, юаліс – мый йылысь гижӧма? “Ловъя лов”, мися, повесьтъяс да висьтъяс. Висьталі “Вилядь сиктса ань”-лысь сюжетсӧ. Тайӧ повесьтсӧ куим во сайын лыдди, детальяс ог нин помнит, дай ме абу бур висьталысь, но суседъяс сьӧлӧмсянь кывзісны. Нӧшта гарышті войнабӧрся колхозъясын сьӧкыд олӧм йылысь (тайӧ тема кузя эм и туялана гижӧд), Юшковлӧн “Письмӧ” кывбур йылысь. Сэсся содті: Геннадий Анатольевич “Чугра” романын нӧшта лагеръяс темасӧ эрдӧдӧма, кӧть 70-ӧд воясӧ та йылысь озджык ков вӧлі гижны (весиг биографияясын). Но, мися, творчествоыс абу антисоветскӧй, олӧмыс быд боксянь петкӧдлӧма.

Мужичӧйыс сэсся юаліс, мыйла буретш комиӧн лыддя. Дженьыдика вочавидзи. Мортыс виччысьтӧг шуис – сылӧн вокыс пӧ тшӧтш велӧдӧма коми кыв! Ӧні нин ме шензи, весиг выльысь юалі: буретш кывсӧ велӧдӧма, абу культурасӧ? Да, кывсӧ пӧ... а нӧшта сӧветуйтӧ Библия лыддьыны. Но, мися, ті мӧд морт талун, коді меным Библия йылысь шуӧ. Сёрнитчинныд ставныд али мый?

Ачым мӧвпала: но, талун Енкӧла быттьӧ мыкталӧ, кыклаысь ӧтиторсӧ меным петкӧдлӧ. Весиг сусед вылӧ сюсьджыка видзӧдлі: абу-ӧ тайӧ вокзалын пукалысь сусед? Кыкнанныс чужӧмбан сертиыс кытыськӧ лунвылысь... Абу, дерт, вокзалсаыс пӧрысьджык вӧлі. Казьтышті – нӧшта и акцентӧн сёрнитіс.

Мӧдарсянь, абу тай и дивӧ. Збыльысь, ӧні лыддьысьысь морт этшаджык сӧвет кад серти. Дай унаӧн электроннӧй форматӧн нин лыддьысьӧны, планшетысь. Та вӧсна 70-ӧд воясся небӧг йӧзӧс шензьӧдӧ нин. А ветлысь-мунысьяс нинӧм вӧчӧм дорысь варовджыкӧсь. Сэсся кадыс ӧні сьӧкыд, со уна йӧз религияысь вочакывъяс и корсьӧны, “быд шудсӧ кулӧм бӧрсьыс виччысьӧны”...

СЫКТЫВКАРӦ ВЕТЛӦМ БӦРЫН – 4

***

Вӧскресенньӧӧ лунтыр “Ордым” журналса текст файлъяс видзӧдалі да гӧгӧрвотӧминъяс кузя юаланторъяс лӧсьӧді. Куш техническӧй удж, вель гажтӧм... Рытнас дзик нин мудзи. Сёрнитчим Ӧньӧ Лавкӧд: некымын лун мысти ветла финн-йӧгра лабораторияӧ да ӧтлаӧн ставсӧ видзӧдлам.

***

Выльлунӧ Инесса Орёлкӧд аддзысьлім. Больгыштім, “Ордым” лавкаын ньӧбасим, югӧрпасасим, пажнайтім, сэсся ме ИЯЛИ-ӧ мӧдӧдчи, Йӧлгинь Цыпанов ордӧ. Бара сёрнитыштім, тшай юыштім, Ӧльӧ Йӧлгинь меным некымын небӧг козьналіс. Нӧшта институтса пресс-служба менсьым интервью босьтіс. 

...Бара небӧг тыра пакетӧн автобусӧ сӧлі, Юрий Яковлевлысь “Ас туй” висьт чукӧрсӧ лыддьыны заводиті. “Сӧдзим. Сӧдз-ин... Гашкӧ, тадзи рӧд панысьяс вӧйтти* шулісны тайӧ асныра вӧрса юсӧ. Зіля писькӧдчӧ Сӧдзим асыввывсянь, мырпом рӧма нюрсянь, тшем сук яг пыр, шыльыд видз-ыбъяс пӧлӧн – лунвывлань, Вашкалань. Быттьӧ гажтӧмтчӧм пони вок тэрмасьӧ ыджыд чойлы сывъяс”. Со, тайӧс нимкодясигтыр лыдди!

*важӧн

***

“Мӧд луннас миянӧс помтӧг дыр лэччӧдіс зэв кузь сикт пӧлӧнӧд. Сыктылыс таті сэтшӧма чукльӧдліс да кытшлаліс, мый миянлы ковмис кывтны пӧшти лунтыр...” Абу-ӧ Ыб йылысь Иван Торопов гижӧма? Ме буретш тані, Нацпаркын. Экскурсияӧн ветлі, гуляйті, ӧні Сыктывкарӧ мунысь автобус виччыся да “Кӧні тэ, кар?” висьт лыддя. “...Шуӧны: тайӧ сиктыс пӧ медся кузь став Коми му пасьталаас. Сы пыдди нимыс сылӧн, буракӧ, медся дженьыд – Ыб”.

Но, сідзкӧ, Ыбын Ыб йылысь лыддя...

***

Финн-йӧгра лаборатория эз вӧзйы меным удж – сідзкӧ, ачым корся. Шуи: ветла середаӧ Национальнӧй небӧгаинӧ. Лэдзасны кӧ, видзӧдла “Зырянская жизнь” да копируйта либӧ тетрадьӧ гижа коми статьяяс да кывбуръяс; сэсся текстуйта да электроннӧй небӧгаинӧ пукта.

Лыддьысян билет сетӧм бӧрын шуисны: газетыс небӧгаинын эм, сӧмын микрофильмъяс вылын, та вӧсна копируйтны оз артмы. Пуксьӧдісны менӧ аслыспӧлӧс проектор дорӧ, петкӧдлісны, кыдзи сійӧн вӧдитчыны. И заводиті ме “гимнастика” вӧчны: сувта, фраза лыддя, пукся, тетрадьӧ сійӧс гижа, бара сувта... Сэсся ставсӧ прӧверайтны ковмис.

1918–20 воясын Молодцов шрифт абу на вӧлӧма. Та вӧсна гижӧмаӧсь кирилличаӧн. Ӧтувъя гижанног абу жӧ вӧлӧма. Мыйсюрӧ петкӧдла.

Со Варышлӧн частушкаясысь (1918-08-11):

“Помоздынса том-ез збоесь,
І мӧдла-пӧвса абу йӧесь:
Черӧн-пуртӧн, зыбйен-пощкӧн,
Дрӧбйен-зорйӧн гажӧдчӧны,
Ворсӧдчены, тышкасены,
Сьӧлӧмнысӧ бурӧдӧны...”

А “Озырлы, саръяслы пом” (1918-11-29) статьяын Варыш со кыдзи нин гижӧ: “Коркӧ важӧн нін чужӧма му вылын Гундыр (рочӧн кӧ гідра-змея). Быдмӧма, йонмӧма. Паськыд мусӧ сталь рушкунас песовтӧма, зелтӧма. Мед ыджыд йен пыдьдьи лоӧма му вылын Гундыр. Ӧні став озырыс, сарыс тьеммӧны сылысь, йурбітӧны, кесйасьӧны зарньі йура Гундырлы...” Ӧтсяма ногӧн гижлӧма Жугыль (1919-01-22): “Важӧн, кор мійан вылын вӧліны ыджыд кык пӧлӧс йен: небесаса і мувывса, комійасӧс ез морт пыдьдьі пуктывны...”

А 1918-ӧд вося августын Нёбдінса Виттор тадзи гижлӧма (“Ыджыд бӧрдӧм” кывбурын):

Міча рай-эй, шонды бан-эй
Муса Украіна-эй!
Мый-нэ тэкед, сьо конер-эй,
Вӧче “пан-Скоропадскэй”.
Кӧн-нэ тэнад вӧльнэй олэм –
Кытче сыя пышьема?
Шуд-я луныд, чӧскід узем –
Кытче тэ-ись дзебсема?..

Лазар нима морт гижӧма со кыдзи: “Ӧнъі міян кар улъін озъір пӧлэс йӧз йона кутъіснъі ылэдлъінъі гӧгервотэм йӧзэс быд ноген...”

Петкӧдлі тайӧс Ӧньӧ Лавлы, сійӧ шуис – “курсӧвӧй уджлы бур тема, но сӧмын коді вӧчны кутас?”

***

Медбӧръя лунъясӧ Национальнӧй небӧгаинӧ ветлі, газетъясысь коми текстъяс тетрадьӧ гижи, Варышлысь гижӧдъяс весиг текстуйтны удиті. Рытъяснас финн-йӧгра лабораторияын “Ордым”-ӧн ноксим. Вӧлӧмкӧ, збыльысь абу сэтшӧм кокньыд удж. Корсюрӧ мӧвпавны колӧ – тані ӧпечатка али диалектнӧй кыв, либӧ шуанног, либӧ мӧдтор? Кольны тайӧ гижанногсӧ корпусӧ (медым и сэтшӧм вариант вӧлі) али автор либӧ наборщик торксьӧма? А ӧпечаткаыс журналын вель уна, корректоръяс сэки абу вӧлӧмаӧсь да.

***

Ӧньӧ Лав тӧд вылӧ уськӧдліс Павел Доронинлысь “Кӧр” кывбурсӧ: йӧзӧді пӧ вежон кык-куим сайын, но этша морт сійӧн юксисны. (Яндзим, дерт, но ме ачым сійӧс метроын сӧмын “диагональӧд” видзӧдлі: “Ордымысь” да, коркӧ, мися, сыӧдз воа да бура нин лыддя... Мӧскуаӧ воӧм бӧрын кывбурсӧ ас стен вылӧ пукті да октябрын Сёрни-басни котырын йӧзӧді, ӧні бара сы йылысь висьтала.) Збыльысь мичаа сійӧ гижӧма, сӧдз коми кывйӧн. А 1952 вося статьяын Павел Доронин вӧзъяс уна коми термин вежны роч аналогӧн. Тӧдан кӧ та йылысь, збыльысь шензян: сійӧ жӧ морт коркӧ гижӧма Пам йылысь кывбурсӧ!

“...Кыв весиг Памлӧн эз шусьы,
Юковтіс сьӧлӧм дор дой:
Важторъяс паметьӧ уси,
Помнитіс медбӧръя вой...

Войталіс тусьӧн да тусьӧн
Синкамысь... Мӧскуа сар
Пемыдӧн пырыштіс гусьӧн,
Тшын йылӧ лэптыштіс кар...”

***

Со тадзи и помасис менам ветлӧм-мунӧм. Водзӧ “Ордым” журналъяс лыддя, дай ӧнӧдз тайӧ уджсӧ эг на помав...

2019-ӧд во помасигӧн

Веськыда шуа: кыпыд текстъяс гижны ог куж. Но чолӧмавны коми йӧзӧс колӧ эськӧ, дай "Коми блогйысь" котырным бара узьыштӧ. (Казьтыла: 2016-ӧд воын коми блогйысьяс зэв зіля гижавлісны, весиг выль воӧн чолӧмалан эстафета нуӧдісны. Гашкӧ, локтан воын бара кодкӧ гижны босьтчас?)
Комияслы унатор кӧсъя сины: медым олӧмныд лои кыпыдджык, кокньыдджык, медым коми кыв, коми литература, коми история пыдди пуктісныджык, сідз водзӧ. Но прӧста сідзи олӧм оз вежсьы, ковмас вермасьны, не сетчыны, лёк сёрни не кывзыны, не повны. Медым жӧ тайӧ тіян артмас!
Эг на помав Сыктывкарӧ ветлӧм йылысь казьтылӧмӧс. Локтан воын водзӧ гижны босьтча.

Мед шуӧны?..

Лыдди Коми Енкӧлаысь Нина Обрезковалысь кывбурсӧ:

Гижӧма мичаа, но идеяыс меным эзджык сьӧлӧм вылӧ во. Чайта: коми кывтӧ дорйыны колӧ эськӧ мӧд ногӧнджык. Авторыс быттьӧкӧ лэдзӧ пеж комифобъяслы комиясӧс увтыртны: "Мед шуӧны..." пӧ. Да, ачыс Нина Александровна бура велӧдчӧм морт, уна коми гижӧд лыддьӧма да коми кывйысь оз нин ӧтдортчы. Но эмӧсь и мукӧд йӧз, кодъяс коми кывйысь яндысьӧны. Найӧ, гашкӧ, коми литература школаын эз велӧдны. Найӧ, гашкӧ, коми история омӧлика тӧдӧны. Найӧ, гашкӧ, чайтӧны: комиӧн пӧ сӧмын сиктса оласног йылысь позьӧ сёрнитны. Да, сэтшӧм миян пропаганда. Но колӧ, медым тайӧ омӧлика велӧдчӧм (коми кыв боксянь) йӧз вежисны ассьыныс видзӧдлас! Колӧ, медым челядь эз дугдыны комиӧн сёрнитны, кутшӧмкӧ йӧй морт кӧ на вылын сералас! Колӧ, медым быд коми морт ясыда гӧгӧрвоис: коді шуӧ, коми кыв пӧ "абу мича" да "абу сюсь" — ачыс пемыд, культуратӧм морт, весиг сылӧн кӧ эм учёнӧй степень. Колӧ, медым быд коми мортлы вӧлі тӧдса цитата: "Муза тӧдысьлы кӧн ен, сӧмын из вандаллы сэн" (сідзкӧ, коді коми кывтӧ увтыртӧ, сійӧ вандал). Колӧ, медым коми йӧз гӧгӧрвоисны, кутшӧм вылыс тшупӧдӧ кайӧма коми литература сӧвет кад дырйи (а абу кӧ нуӧдӧмаӧсь "национализмкӧд" ковтӧм тышкасьӧм 30-40-ӧд воясӧ, нӧшта вылынджык эськӧ вӧлі...). Колӧ, медым коми йӧз тӧдісны: 20-30-ӧд воясӧ комиӧн гижӧмаӧсь математика, физика, химия велӧдан небӧгъяс, ывлавыв йылысь гижӧдъяс (медводдзаыс, Иван Митюшовлӧн "Мувыв чужӧм югдӧдӧм", петӧма 1922-ӧд воын); дай ӧні, шуам, Анатолий Ракин гижӧма комиӧн лэбачьяс да пемӧсъяс йылысь. Колӧ, медым йӧз эз вунӧдны: комиӧн позьӧ быдтор йылысь гижны да быдлаын сёрнитны. Кывбурын гижӧма: "А меным некутшӧм мӧд кыв оз ков, кор ытшка литовкаӧн асъя видзьяс." Тайӧ оз отсав ковтӧм стереотипъяскӧд, йӧзлӧн комплексъяскӧд вермасьны! Коми кыв — абу сӧмын "видзвывса" да "сиктса" кыв!

Виччыся Нина Александровнасянь йӧзӧс югдӧдан мича коми гижӧд. Медым став коми йӧз шуисны: "коми кыв миянлы колана, сійӧ мича да сюсь, и тайӧс оз гӧгӧрво сӧмын дзик пемыд морт".

СЕМӦНДРЕЙСАЯСЛЫ (дженьыда)

1. Коді шуӧ, Туту.руса конкурссӧ критикуйтысьяс пӧ коми йӧзӧс да Мутнӧй материксӧ увтыртӧны: ставныд Альберт Ванеевлысь кывбурсӧ "Семӧ Ӧндрей сикт" лыддинныд? Уна котырӧ пуктӧма вӧлі. Шуам, татчӧ. Мыйла нӧ тайӧ кывбурсӧ онӧ паськӧдӧй, онӧ ошйысьӧй? Онӧ пыдди пуктӧй нималана коми гижысьӧс да туялысьӧс?
2. Ті ӧмӧй онӧ гӧгӧрвоӧй: вермасьӧмыс — йӧй, организаторъяслӧн сизим класса "школота" вкус, финалӧ кӧ веськалӧмаӧсь "Бухалово", "Мошонки" да с. в. Зэв тай "серамбана"! А тіянлы нимкодь, мый прессаын тіян сиктныд лоас Бухаловокӧд орччӧн?
3. Конкурссӧ ёна пиаритӧны. Абу-ӧ тайӧ страннӧ? Мыйла тайӧ поснитор йывсьыс быдлаын гижны заводитӧмаӧсь? Гашкӧ, медым тіянӧс манитны да сэсся мыйкӧ мырддьыны, кыдзкӧ ылӧдны, кутшӧмкӧ выль лёк закон лӧсьӧдны?
4. Но, вермис сиктныд — и колӧ президентӧс корны? Сэтшӧм поснитор вӧсна? Али тайӧ кодлӧнкӧ провокация, медым тіянӧс сэсся увтыртны?

"Пасйӧдъяс" блогӧ гижны эг планируйт, да ковмис...

Ӧнія мортыд, буракӧ, зэв импульсивнӧй да терпитны вермытӧм. Вежон чӧж "Коми блогйысь" котырыс нинӧм оз йӧзӧд – кодкӧ нин группасьыс петны заводитӧ (кӧть участвуйтӧмысь сьӧм мынтыны оз ков). Сідзкӧ, неыджыд вочакыв гижышта, кӧть и ӧні нин войся кад. Кӧть, гашкӧ, менам гижӧд вӧсна нӧшта некымын морт котырысь петасны (бур тай помка!).

Ас йылысь со мый шуа. Да, медбӧръя вежоннас ме блогйысьны эг удит: помалі лыддьыны 1928-ӧд вося "Ордым" журналъяс (ӧнія ногӧн гижӧм текст файлъяс редактируйтны), нӧшта содтавлі Коми онлайн небӧгаинӧ Ананий Размысловлысь гижӧдъяс ("Медводдза любов" поэмасӧ, журналъясын йӧзӧдӧм кывбуръяс да письмӧяс). Университетын бара жӧ уджавны колӧ, та вӧсна вывті зіля коми гижӧдӧн ноксьыны ог вермы. (Ӧти сайын орччӧда: августын, отпуск дырйи, ме лыдди квайт "Ордым"-са номер. Семестр заводитчис – сӧмын кык номер ӧти тӧлысьӧн видзӧдлыны удита. Специалистъяслӧн удж серти – тайӧ пӧшти нинӧм!)

Мукӧдъяс, буракӧ, тшӧтш озджык вермыны блогйысьны, кадыс ӧні сьӧкыд. Но ас опыт серти со мый шуа шоча петысь гижӧдъяс йылысь: овлӧ, дзик нин шогӧ уся коми блогъяс "узьӧмысь" – а сэсся виччысьтӧг некымын морт интереснӧйтор гижасны.

Выльысь и выльысь шуа: комияс, ӧта-мӧднытӧ пыдди пуктӧй да буртор вылӧ ышӧдӧй!

Александр Гротендиклӧн “Няньпиян да кӧдзас” небӧгысь

Тӧрыт тӧд вылӧ усис "Няньпиян да кӧдзас" небӧг (лыдди сійӧс во дас сайын). Авторыс – нималана прансуз математик, Александр Гротендик. Сійӧ казьтылӧ ассьыс олӧмсӧ, мӧвпалӧ, кыдзи йӧзыс ӧта-мӧдыскӧд лӧсялӧны, кыдзи математика теорияяс артмӧны. Аслас ӧти теория йылысь сійӧ шуис: идеяыс пӧ вӧлі челядьлы чача кодь, гашкӧ, та вӧсна некод сійӧс эз и видлав, эз сӧвмӧд. А сійӧ босьтчис – да математикалы коланатор артмӧма.

Небӧгысь неыджыд юкӧн комиӧді дженьдӧдӧмӧн. (Бурджык эськӧ вӧлі, сійӧс кӧ прамӧй гижысьяс комиӧдісны, но налӧн кадыс, ме чайта, абу.) Тані сэтшӧм жӧ мӧвп петкӧдлӧма: сюсьджыка кӧ видзӧдлан "ковтӧмтор" вылӧ – мича, озыр енкӧла тэ водзын воссяс...

Со мый Гротендик гижӧ.

Чайта, меным колӧ медводз гӧгӧрвоны, кыдзи лӧсялісны “вына” да “жеб” йӧз математика енкӧлаын – сійӧ кадӧ, кор ме ачым вӧлі сы пытшкын.

Ӧні, та йылысь мӧвпалігмоз, ме пыр шензя со кутшӧм тешкодьтор вылӧ. Вӧлӧмкӧ, тайӧ енкӧласьыс вель ыджыд юкӧнсӧ ме эг и казявлы (ог и тӧд, мыйла). Но сэтчӧ пырӧмаӧсь йӧз, кодъяскӧд ме тшӧкыда паныдасьлі. Тыдалӧ, тайӧ котырыс менам син водзын вӧлі быттьӧ “кадъя нюр”: мыйла сійӧ колӧ, мый сэн керсьӧ, меным эз вӧв ясыд. Уна вылӧ, ме эськӧ верми сылы сетны скрипка резонатор роль, код вылын ворсӧны гырысь мастеръяс. Ме аддзи сӧмын рудіник, нинӧмӧн торъявтӧм масса, коді пукалӧ бӧр радъясын семинаръяс да коллоквиумъяс вылын. Тайӧ йӧзыс быттьӧ чужӧмаӧсь, медым вуджӧрын овны да повны: друг пӧ кодкӧ менӧ казялас? Найӧ пӧшти некор нинӧм йылысь эз юавны докладчикӧс: полісны, оз-ӧ ло юалӧмыс лӧсявтӧмӧн (дай быттьӧ асьныс водзвыв тӧдісны та йылысь). Найӧ кӧ и смелмӧдчывлісны да шыӧдчывлісны (либӧ матыстчывлісны) тӧдчана специалистъяс дорӧ (миян дорӧ), вӧчны вермисны тайӧс сӧмын кулуаръясын (кор аддзывлісны, мый "нималана туялысьяс" оз кӧсйыны дзик пыр ӧні ас костаныс сёрнитны). Налы быттьӧ вӧлі яндзим босьтны дона кад миянлысь, пыдди пуктана йӧзлысь...

...1970-ӧд воын, менам “садьмӧм” бӧрын, тайӧ “нюрыс” быттьӧ вуджӧр сайысь петіс: “рудіник масса” менам син водзын быттьӧ ловзьӧма. Виччысьтӧг ме сійӧ жӧ воас “оланінӧс вежи”. Ме эновті медводдза радъяссӧ “нюр” вӧсна; ме ёртаси йӧзкӧд, кодъясӧс во сайын на чайті сісь гажтӧминын олысьясӧн. Сідз шусяна “нюр” заводитіс сёрнитны мекӧд морт гӧлӧсъясӧн; гудыр, буса сайӧд, коді вӧлі “кыӧма” сӧмын менам вежӧрӧн, усис чаль чуньӧн вӧрзьӧдӧмысь, да уна рӧмӧн пӧртмасис менам син водзын – выль олӧм заводитчис!