МАРИ ГИЖӦД ЛУНӦН!

Ӧшым тӧлысь 10-ӧд лун – мари гижӧд лун. Аддзи та йылысь юӧртӧм “Коми енкӧла” котырысь да босьтчи пуктавны сэтчӧ комиӧдӧм мари кывбуръяс: и аслым ликбез нуӧді, и коми йӧзӧс тӧдмӧдышті мари гижӧдӧн. 

Таысь кындзи, лӧсьӧді Коми тӧданін сайтын “Комиӧдӧм мари гижӧд” лист бок. Гашкӧ, эг ставсӧ пукты; тӧданныд кӧ нӧшта кутшӧмкӧ гижӧд йылысь, висьталӧй. Алексей Бахтинлӧн кывбуръяс лист бок вылас абуӧсь, сійӧ рочӧн гижис да. 

Жаль, вывті этша важ мари гижӧд комиӧдӧма. Со мый лыдди ӧтуввезйысь: 1907-ӧд восянь 1913-ӧд воӧдз “Марла календарь” быд вося журналын йӧзӧдӧмаӧсь мари гижӧд (ёнджыкасӧ кывбуръяс, сёрӧнджык петавлісны ворсанторъяс да проза). Мари литература подув пуктысьяс пиын вӧліны Сергей Чавайн, Валериан Васильев (сылӧн вӧлі Ӱпымарий гусяним – Уфаысь мари; чужан нимыс – Вастаев Темьян Гайсинович), Гурий Кармазин (Эвайн), Г. Микай (сійӧ жӧ Михаил Степанович Герасимов), Павел Глезденёв (чужан нимыс Мендиарын Ислам-Гарей, литература гусянимыс Пагул Ача), Александр Конаков да мукӧдъяс. А комиӧдӧма сӧмын Сергей Чавайнлысь куим кывбур: “Рас”, “Асыв” да “Мелі-мыла миян сьылӧм...”. Революция бӧрын литератураӧ пырисны Никон Игнатьев, Шабдар Осып (Шабдаров Иосиф Архипович), М. Шкетан (Яков Майоров), Андрей Эшкинин... но налысь некутшӧм  комиӧдӧм гижӧдтор ме эг вермы аддзыны. Со и артмӧ: медым бурджыка тӧдмасьны “братскӧй литератураӧн” (кыдзи гижлӧмаӧсь 1950-60-ӧд воясся “Войвыв кодзув” журналын), колӧ либӧ роч вылӧ вуджӧдӧм лыддьыны, либӧ мари кыв велӧдны. Лоа зэв рад, коми гижысьяс кӧ ышӧдчасны да комиӧдасны мыйсюрӧ мари литература классикаысь!

PS Став йӧзӧс, коді тӧдӧ мари кыв – чолӧмала!

Ӧти коми морт аддзис: ме "Мӧскуа" гижа...

...да босьтчис менӧ "велӧдны": Москва пӧ дзик роч кар, а "Мӧскуа" - тайӧ "басни". 

Корсьышті коми кыв корпусӧн "Мӧскуа" кывсӧ сӧветскӧй литератураысь 1940-1980 кад коласт индӧмӧн. Тайӧ кыв паныдасьлӧ Иван Куратовлӧн, Юрий Васютовлӧн, Геннадий Юшковлӧн, Нёбдінса Витторлӧн, Тима Веньлӧн, Николай Белыхлӧн гижӧдъясын. Кӧть сійӧ кадӧ зільӧмаӧсь гижны матынджык роч кыв дінӧ. 

Петкӧдла некымын серпас.

Тима Вень, "Всемирнӧй съезд" // "Менам гора тулыс", 1980. Оригинал менам абу; сійӧ печатайтӧма "Вӧрлэдзысь" газетын 1934 вося сентябрь 28 да 30-ӧд лунъясӧ, сэсся "Ударник" журналын (1934, 8-10№). 

Тима Вень, "Кыв-мӧд пӧль пӧльяс йылысь" ("Менам гора тулыс" небӧгын гижӧма "Мӧскуа" да оригиналын сідзи жӧ). Петкӧдла оригинал - 1928-ӧд вося Тима Веньлӧн небӧгысь фрагмент.

Нёбдінса Виттор, "Станция Сыктывдін кар".

1) 1931-ӧд вося гижӧд чукӧр.

2) 1932-ӧд вося география велӧдан небӧг.

Геннадий Юшков, "Отсӧг" кывбурысь ("Ленин йылысь кывбуръяс", 1969).

Геннадий Юшков, "Чугра" романысь ("Войвыв кодзув", 1978, №7).

Барнум эффект (мыйла йӧзыс гороскоплы эскӧны)

1948-ӧд воын америкаса психолог Бертрам Форер нуӧдіс эксперимент. Сійӧ сетіс студентъясыслы тест да результат сертиыс кӧсйысис тӧдмавны налысь сямсӧ. Сӧмын збыль характеристика пыдди Форер ставныслы петкӧдліс гороскопысь босьтӧм дзик ӧти гижӧд. Сэсся став студентсӧ корис донъявны гижӧдсӧ вит балла шкала серти – лӧсялӧ оз характеристикаыс налӧн сямлы. Шӧр баллӧн лоис 4,26. 

Сёрӧнджык сэтшӧм экспериментсӧ нуӧдлӧма уна туялысь. 

Сідзкӧ, мортыс зэв вылӧ пуктӧ сям йывсьыс кык ногӧн гӧгӧрвоана висьталӧм. Пырджык сійӧ чайтӧ: тайӧ серпасалӧмыс лӧсялӧ буретш сылы. 

Тайӧ феноменыс шусьӧ Барнум эффектӧн (Фрэнсис Барнум – америкаса шоумен). Буретш Барнум эффект вӧсна унаӧн эскӧны астрологиялы, хиромантиялы да мукӧд ылӧдчӧмлы.

PS Ыджыд аттьӧ ставыслы редактируйтӧмысь!

Кык вӧтысь вӧт (со мый менам артмис Баяр Любалысь да Ӧльӧш Иванлысь гижӧдъяс лыддьӧм бӧрын)

Тайӧ юыс важ кадӧ нуӧ. 
(Сэні сьӧд вой, кӧть сынӧдыс сӧдзджык.) 
Кодкӧ чуксалӧ: “Кывтам вай, пуксьы!” 

Воча шыаси: “Пемыдлань? Нинӧмла! 
Быттьӧ йирын пӧда сэн регыдӧн,
Ог нин вермы аддзыны шондісӧ”. 

...Тані руа, кӧть енэжыс югыдджык.
Ставыс гудыр – дзугся да ылала,
Шонді мыгӧрсӧ весьшӧрӧ корся. 

Кыла мӧд гӧлӧс: “Мунам вай катчӧс!
Олӧм йылысь збыль тэныд висьтала. 
Коді сӧрӧ да ылӧдчӧ – петкӧдла.” 

Кывтысь пыжаыс горӧдіс: “Нинӧмла 
Тэныд катны!” Визулыс ӧддзис... 
Садьми. “Вӧтӧн шогмӧ пӧ аддзыны...”

***

Босьті ӧбразъяс Баяр Любалӧн "Менам вӧтъяс" кывбурысь (ру, кольӧм кадӧ нуысь ю, пыж); содті Ӧльӧш Иванлӧн кывбуръясысь мӧвпъяс ("Пемыд", "Пыж", "Вӧтъяс"). Йиті да орччаалі важ да ӧнія кад...

PS Ставыслы аттьӧ критикаысь!

***

(Гижи тулыснас, сэсся вежышті.)

Ичӧт лэбачыс

Воліс сы дінӧ -

Вайліс енэжсӧ,

Ловсӧ, эбӧссӧ...

Чужис кывбурыс - 

Збыльысь яръюгыд!

Коркӧ воас-ӧ

Повтӧм варышыс?

ОБРАЗӦН-ШТАМПӦН

1.
Ӧльӧш Иван
Шонді виччысьӧ
Ю паныд катігӧн
Пемыд войын.

2.
Шонді петігӧн
Дзоридз косьмӧ.
Кыа петігӧн

Домнаӧс виӧны.

3.
Гӧгӧр гижӧма:
"Югӧр", "Кыа"...
Петкӧдлам тайӧн:
Шонділань мунам!

4.
Чусмӧ, кельдӧдӧ
Мича образыс...
Педзам, сулалам,
Водзӧ ог мунӧй.

5.
Енэж пӧртмасьӧ,
Ворсӧ рӧмъясӧн.
Шонді лэччӧм
Огӧ казялӧй.

6.
Уна рӧма
Реклама биӧн
Туйнымӧс югдӧдам –
Асьнымӧс ылӧдлам.

PS Аттьӧ бур йӧзлы критикаысь!

А ШТЭЙН ДА ФАРШТЭЙН

“Изъяс – менам

шыльӧдтӧм гижӧдъяс.

Наын сы мында мӧвпыс...”

(Л. Ануфриева)

Минералогия музейын.

Геолог (ичӧт пилы). Изъяс унатор вермӧны висьтавны: кор найӧ чужӧмаӧсь, кыдзи быдмӧмаӧсь, кутшӧм мукӧд минералъяс налӧн куйланінас вермасны лоны...

Математик. Ок, кужи кӧ ме лӧсьӧдны из артмӧм йылысь стӧч модель, гижны стӧч ӧткольлун* да стӧча тӧдмавны сійӧс, медым “перӧ помсянь” петіс буретш тайӧ серпасыс... Оз на тырмы мортыдлӧн сямыс!

Гижысь. Тайӧ из веркӧс вывса серпасас быттьӧ эм кутшӧмкӧ шыӧдчӧм, зэв джуджыд мӧвпа... Но гижӧма сійӧ вунӧдӧм кывйӧн, кодӧс некод некор оз нин гӧгӧрво.

Мӧд гижысь. Сійӧ быттьӧ философ, коді кӧсйис стӧч-стӧча гӧгӧрвоны, мый тайӧ – “нинӧм”*, та вӧсна пӧрис изйӧ, но мӧвпавны эз нин куж да выльысь лоны мортӧн эз вермы.

Жугыль серпасалысь. Ме майшася, корся выль формаяс, творчество кризисысь петны ӧнӧдз ог вермы... А тайӧ из вылас серыс сё пӧв мичаджык да шемӧсмӧданаджык Европаясын велӧдчӧм ӧнія интеллектуалъяслӧн картинаясысь!

Ӧти зон. Жӧдзӧны со тані йӧз, видзӧдӧны тайӧ из вылас... А сійӧ найӧс оз и казяв. Эм контактын ӧти котыр – “Вӧрын куйлысь из”. Быд лун петӧ гижӧд из нимсянь – “талун нинӧм эз ло”.

Мӧд зон. Да сійӧ весиг оз вермы гӧгӧрвоны да мӧвпавны – лоис эз мыйкӧ талун. Татшӧмӧн жӧ вӧлі буракӧ миян енкӧланым морт садь чужтӧдз...

Ныв. Колӧ шуны, ӧтуввезйысь тӧрыт лыдди “Тум-балалайка”* сьыланкыв йылысь. Эм пӧ кык версия, кыдзи гӧгӧрвоны сэтысь ӧти строка: либӧ “а штэйн кен ваксэн, ваксэн он рейгн” (“из вермӧ быдмыны, быдмыны зэртӧг”), либӧ “фарштэйн кен ваксэн, ваксэн он рейгн” (“гӧгӧрвоӧм вермӧ быдмыны, быдмыны зэртӧг”)? Кыдзи чайтанныд?

 

Пӧрысь еврей (пегматит* вылӧ видзӧдігӧн, быттьӧкӧ видлӧ сы вылысь лыддьыны). Фарштэйн!

* ӧткодьлун (термин) — уравненньӧ; ӧтвесьт тӧдмавны — уравненньӧ решитны

* Нинӧм (ничто) йылысь философъяс збыльысь гижлывлӧмаӧсь.

* Еврей сьыланкыв. Сюжет серти, зон кӧсйӧ тӧдмасьны нывкӧд да нӧдӧ сылы нӧдкывъяс: “Мый вермӧ быдмыны зэртӧг?”, “Мый вермӧ ӧзъявны помтӧг?”, “Мый вермӧ бӧрдны?” А нылыс сылы вочавидзӧ: “Из (мӧд версия серти – гӧгӧрвоӧм) вермӧ быдмыны зэртӧг”, “Муслун вермӧ ӧзъявны помтӧг”, “Сьӧлӧм вермӧ бӧрдны”.
* Пегматитӧс нӧшта шуӧны еврей изйӧн, сы вылын серыс еврей гижӧд вылӧ мунӧ да.

PS Ыджыд аттьӧ отсасьысьяслы критикаысь!