Энӧ мыждӧй коми кывтӧ!

Тӧрыт текстуйті Молодцов ногӧн Сандрик Миколлысь "Кыдзи колӧ сёрнитны комиӧн" статьясӧ. Зэв бура тӧдса фразасӧ аддзи сэтысь: "Коминад ӧд зэв сьӧкыд сёрнитнытӧ, коми сёрниад зэв этша кывйыс, быть лоӧ роч кывъяс босьтавны". Ӧтуввезйысь унаысь нин казялі татшӧм сяма няргӧм. Ӧтиыс кутшӧмкӧ текст дорӧ комментарий гижас: коми кыв пӧ сьӧкыд (кӧть текстас гежӧд либӧ выль кывъяс абуӧсь). Мӧдыс шуас: математика йылысь пӧ оз позь комиыслы сёрнитны либӧ гижны, кыв структура пӧ оз лэдз. (Збыльвылас кӧ, гижӧмаӧсь зыранизация кадӧ дай ӧні гижӧны. Дерт, юалас кӧ менӧ тӧдса коми морт мехматса курсысь кутшӧмкӧ теорема йылысь, пырысьтӧм-пыр сылы ог вочавидз... но рочӧн сідз жӧ сьӧкыд лоас вочавидзны! Мортыс кӧ абу специалист, колӧ сылы дзонь лекция лыддьыны, а сы водзын мӧвпавны, кыдзи тайӧ лекциясӧ тэчны.)

Мортыд кӧ омӧля тӧдӧ коми кыв — тайӧ, буракӧ, абу сылӧн мыж: школаын, гашкӧ, абу велӧдӧмаӧсь, сэсся сьӧкыда уджавны, гашкӧ, ковмис да, лыддьысьны кадыс эз вӧв, дай комиӧн лыддьысьны некод абу ышӧдӧма... Но шуас кӧ сійӧ: "ме ачым коми, но комиӧн сьӧкыд сёрнитны да гижны" — мый та вылӧ шуан? Велалӧй, лыддьысьӧй, зільӧй тшӧкыдджыка комиӧн гижны. Элясигад тӧдӧмлун енэжсянь оз усь.

А кӧсъянныд кӧ йӧзлысь вежӧр "югдӧдны" да висьтавны, мый йылысь позьӧ либӧ оз позь гижны либӧ висьтавны комиӧн, медводз кыв историякӧд бура тӧдмасьӧй, зыранизация кадся текстъяс лыддьӧй.

Кутшӧм кад — сэтшӧм и публицистика

 Абу ыджыд гусятор: историкъяс, журналистъяс да с.в. пырджык кесъялӧны канму стройлы да ыджыдалысь класслы. Со неважӧн меным сюрис ӧти "яръюгыд" пример — Варыш йылысь гижӧд (2018-ӧд вося). Авторыс кутшӧмкӧ Е. Владимиров, мыджсьӧ пӧ И. Жеребцовлӧн очерк вылӧ. Ӧні гырысь капиталистъяс ыджыдалӧны да, коммунист йылысь, дерт, колӧ гижны иронияӧн, "за что боролись — на то и напоролись" шуигмоз да быдлаӧ кавычкаяс сюйигмоз. Лыддян кӧ гижӧдсӧ дзоньнас, гӧгӧрвоан: сійӧ пасквиль сяма. 

Кӧсъянныд кӧ тӧдмавны Варыш йылысь, лыддьӧй бурджык Илля Васьлысь "Сійӧ вӧлі ыджыд сьӧлӧма" казьтылан гижӧдсӧ, В. И. Мартыновлысь да Н. Н. Рочевлысь "Коми народлӧн пи" статьясӧ (Войвыв кодзув. 1983. № 7) либӧ архивысь мыйкӧ корсьӧй.

Варышлысь кывбуръяссӧ да статьяяссӧ ӧні позьӧ лыддьыны Коми онлайн небӧгаинысь. Енбиа морт вермӧма весиг мисьтӧм тема кузя мичаа гижны: босьтам, шуам, "Той" поэмасӧ. Ӧти сайын пасъя: тайӧ абу сатира да абу Маяковскӧйлы пӧдражайтӧм (кыдзи гижӧ Владимиров либӧ Жеребцов). Биа висьӧмысь сійӧ кадӧ збыльысь уна йӧз кулӧма.

Энӧ сетӧй асьнытӧ синтӧм гутъясӧ пӧртны!

Сяськаяськись льӧмпу (дзоридзалысь льӧм пу; Кузебай Гердлӧн кывбурлы подстрочник)

Оригиналсӧ позьӧ аддзыны татысь.

"Ӧшинь улын мича льӧм пу, мича льӧм пу кусыньтчӧ. Татшӧм кадӧ керкаын он пукав — мича льӧм пу дзоридзалӧ.

Сы вылас, гашкӧ, лым вой гӧгӧрас усьӧма; гашкӧ, лым, гашкӧ, гӧн увъяс вылас пуксьӧма.

Гашкӧ, кодкӧ еджыд дӧрӧм, югыд-югыд дӧрӧм пасьталӧма — гашкӧ, сы вылас нӧк кисьтӧма, гашкӧ, нӧк пазӧдӧма.

Зэв мича ныв кодь, сійӧ сулалӧ ӧшинь улын, кусыньтчӧ, югыд-югыд сулалӧ, видзӧдӧ вылӧ — небыд тӧвкӧд сывъясьӧ.

Сы дорті бобувъяс еджыд лым моз лэбалӧны, войнас енэжын кодзувъяс сы вылӧ видзӧдӧны, дзирдалӧны.

 Ӧшинь улын мича льӧм пу, мича льӧм пу кусыньтчӧ. Татшӧм кадӧ керкаын он пукав — мича льӧм пу дзоридзалӧ."

Кылбурчи (Кузебай Гердлӧн кывбурлы подстрочник)

 Оригинал тані (335-ӧд лб.)

Гижӧм кывбуртӧ гӧгӧрвоысь кӧ абу, а тэнӧ пурӧны кӧ ставыс важӧн — нетшкы пӧсь сьӧлӧмтӧ, тувъяв сійӧс кӧрт тувйӧн луд дзиръя бердӧ сьӧд войын — мед ыпъялас вой-лун... мед югъялас рыт-асыв... Бисӧ аддзас да пемыдысь петас ылалӧм туй выв морт... Оз-ӧ сэки ло тэнӧ гӧгӧрвоысь, поэт?

Куӟебай Гердлӧн нӧшта ӧти письмӧ

Мӧскуа. 20.V.28.

Муса Очко Санко, чолӧм!

Мӧдӧдӧм письмӧыд локтіс. Тайӧ письмӧад тэ зэв уна кыпыд кыв меным гижӧмыд: кывбуръясӧс ошкан. Татшӧм письмӧяс кывбуралысьлы пыр зэв донаӧн лоӧны, мусаӧн кажитчӧны. Тэнӧ лыддьысь йӧз, тэ кодь жӧ поэтъяс кӧ тэныд ассьыныс мӧвпъяссӧ дзик ылӧдчытӧг шуӧны — сійӧ выя тупӧсьысь либӧ мукӧд гӧснечысь на муса. Абу кӧ куш ошкӧм, корсюрӧ кӧ колана ногӧн чиршӧдлӧмӧн, сӧветуйтӧмӧн мывкыд сетӧны — сэки зэв нимкодь. Ми вок удмуртъяс ӧнія кадӧ пинясьӧмысь, балябӧжӧ кучкӧмысь, весьӧпӧртӧмысь кындзи дзик нинӧм оз тӧдны. Талунъя удмурт «критика» — сійӧ абу критика: сійӧ кулиганитӧм вылӧ ёна мунӧ. Мортыд пукалӧ, зільӧ ассьыс мӧвпъяссӧ, аддзӧмторъяссӧ кыдзи кужӧ кывбурӧн висьтавны, сьывны. Удмурт «критик» сы дорӧ локтас да, «мый сьылан, кын мыр, тэнад сьыланыд тӧрӧканлы несъявмӧн, а менам сьыланӧй быдӧнлы ошкымӧн» пӧ, юр пыдӧсӧ швач! сӧмын и кучкас. Мый керан та дырйи? Юр пыдӧсам, мися, кучкис удмурт критик-кулиган, норасьнытӧ код дорӧ мунан? Асьнысӧ «критикӧн» шуысь кулиганъяс, нинӧмысь яндысьтӧг, «Гудырилӧн»*, «Кенешлӧн»* визьяс вылын сӧмын сідз-тадз вежнясьӧны. Видзӧдӧй нӧ, кутшӧм пӧ найӧ мастерӧсь, — сӧмын и жергӧдчӧны редакторъяс вомсӧ пель бокӧдз нюжӧдігмоз. Со татшӧм миян гӧгӧр сынӧдыс; тайӧ сынӧднас лолавны, уджавны зэв сьӧкыд. «Ме юр пыдӧсад сӧмын швач кучка, тэ сы костын зэв гажаа сьыв, серав, йӧкты» — быттьӧкӧ ӧтарӧ шуӧны удмурт «критикъяс», редакторъяс. Ме «Выль гурт» редактор йылысь тан ог шу, «Выль гурт» гӧгӧр сынӧдыс дзик мӧд, кокниджыкӧн кажитчӧ. Кыдзи сэк гажаа сьылан — ог тӧд.

Со мый вӧсна тэнад ыстӧм письмӧыд меным зэв муса. Тайӧ письмӧысь менам сьӧлӧмын тувсов тӧв кодь небыд шы кыліс. Со ме кодь жӧ кывбур гижысь мортлӧн гӧлӧс. Кӧинсӧ кӧин оз сёй; удмурт поэтсӧ удмурт поэт дзоньнас сёяс, чаль чунь оз коль. Ӧнія кадӧ тай поэтъяслӧн ӧта-мӧдныскӧд пуръясьӧмысь кындзи уджыс и абу. Асьнысӧ велӧдӧм йылысь, кывбур гижан сям йылысь некод оз мӧвпав. Со мый вӧсна тэнад кывбур гижан сям, тӧлк корсьӧмыд меным зэв нимкодь, зэв муса кажитчис.

Ми тэкӧд — кывбур быдтан ӧти му вылӧ петӧм кӧдзысьяс. Ме водзджык петі, унджык кӧйдыс разӧдны удиті; тэ сёрӧнджык петін да, кӧйдыстӧ ӧні кырымад шымыртан. Та вӧсна ме бура гӧгӧрвоа тэнсьыд майшасьӧмтӧ: кыдзи колӧ кӧдзны, мый кӧдзны, кутшӧм кӧйдыс кӧдзӧмысь унджык водзӧс перъян? Ме тшӧтш ас кадӧ зэв сьӧкыда, быд воськов мысти зор-майӧгӧ крукасьӧмӧн ветлӧдлі...

Ме сьӧлӧмсянь дась тэныд отсавны, мывкыд сетны ас кужӧм серти. «Сійӧ ассьыс юрсӧ зэв вылӧ лэптӧ, асьсӧ енмӧн, буракӧ, чайтӧ, миянкӧд оз сёрнит», — тадзи ме йылысь суклясьысьяс, кулиганъяс удмурт пӧвстӧ сёрни разӧдӧ. Гашкӧ, и тэ татшӧм кывъяслы эскӧмыд. Тайӧ абу збыль. Коді менӧ гӧгӧрвоӧ, бура тӧдӧ — сійӧ некор тадзи оз шу. Тэ тшӧтш — коркӧ тӧдмасям кӧ — гӧгӧрвоан, кӧнкӧ, сэсся менӧ.

«Выль гурт»-ысь* став кывбуртӧ эг лыддьы: «Выль гурт»-сӧ зэв гежӧда ньӧбавлі. Ӧні нин кута лыддьыны. Ставсӧ кӧть эг и лыддьы, но лыддьӧм кывбуръястӧ позьӧ ошкыштны. Кӧть кывворыд, рифмаыд, размерыд чотыштӧ. Тайӧ абу ыджыд шог: вочасӧн ӧтарӧ бурджыка, шыльыдджыка гижны кутан. Сьӧлӧм сӧмын колӧ. Сьӧлӧм сайын, кӧсйӧм сайын ставыс. Кӧсйӧмыд кӧ оз кус — велалан. Миян ӧнія удмурт поэтъяс зэв этша велӧдчӧмаӧсь, этша нига лыддьӧмаӧсь. Роч классикъясӧс унаыс дзик абу аддзывлӧмаӧсь. Тайӧ зэв лёк. Та вӧсна медводз роч классикъясӧ кутчысь, сэсся бур удмурт поэтъясӧс лыддьы. Ме ёна эськӧ сӧветуйті Пушкинӧс, Лермонтовӧс, Гогольӧс, Толстӧйӧс, Горкӧйӧс дзоньнас лыддьыны. Удмуртъяс пӧвстысь Ашальчи Окиӧс, Айво Ивиӧс лыддьы. М. Ильинӧс ог сӧветуйт лыддьыны: сійӧ кывбуръяс гижны оз куж. Мыйла — сёрнитам та йылысь сёрӧнджык, Синкарӧ* локта да.

Газеттӧ эг на босьт. Лыддьӧмсьыд вӧсна аттьӧ. Калинин редакторлы чолӧм висьтав. Тайӧ письмӧӧн тшӧтш «Сяськаяськись музъем»* да «Удмурт кырӟанъёс»* кык нига ыста. Синкарӧ юль тӧлысьӧ локта.

Тэныд быд бур сиӧмӧн —

Куӟебай Герд.

* Гудыри — гым

* Кенеш — сӧвет

* Выль гурт — выль грезд

* Синкар — Глазов

* Сяськаяськись музъем — дзордзалысь му

* Удмурт кырӟанъёс — удмурт сьыланкывъяс

 

Ӧшмӧс: Куӟебай Герд. Люкам сочинениос. Ермаков Ф.К. Ижевск. 2004 г. Лб. 300–302. 

 

Мар вал — уд берыкты берлань (Флор Васильевлӧн кывбурлы подстрочник)

 Оригинал тані, 189-ӧд лист бок.

Мый вӧлі — сійӧс бӧр он бергӧд, ылӧ сійӧ муніс. Сылӧн югыд биыс мелань локтӧ, ӧні на тыдалӧ. Кӧдзыд биӧн кӧть югъялӧ, важ моз шонтӧ. Бур могъяс чужтӧ, ас дорӧ чуксалӧ. Важсӧ ог вермы видзны, колӧ выльсӧ лелькуйтны.  Восьтӧ нин синсӧ, медым енкӧла кузя восьлавны. Кутшӧм киӧн сійӧс кутан, кыдзи паныдалан — сы серти тэнӧ и донъялас, мунас да тӧдмалан. Тӧдмалан да, гашкӧ, радлан аслад уджъяс вылӧ. Вӧсь из моз югъявны пондас ӧвсьытӧм лолыд.

Куӟебай Гердлысь ӧти письмӧ комиӧді

Тайӧ Куӟебай Гердлӧн письмӧ Очко Санко дорӧ. Очко Санко — Александр Наговицын, удмурт гижысь; мӧд гусянимыс — Александр Эрик.

"Муса Очко Санкоӧй!
Письмӧтӧ босьті. Усьӧм лов вӧснаыд — ёна шензи. Мыйла сьӧкыд мӧвпъяслы сетчан? Миян удмурт костын олӧм зэв сьӧкыд; веськыда кӧ висьтавны, тадзи шуны лоӧ:

Удмуртъяс костын
Дзескыд овны,
Шуштӧм кувны,
Оз тырмы сынӧд лолавны.

Кыдзи олан? Терпитӧмӧн, асьтӧ ёнмӧдӧмӧн овны колӧ.
Ачым ачымӧс кӧ ме эг куж ёнмӧдны, эськӧ, важӧн Куӟебай Герд таладорас эз нин вӧв. Гашкӧ, сылысь кывбуръяссӧ, сылысь биа ӧгырӧн ыпъяліг гижӧм гижӧдъяссӧ тэ эн эськӧ лыддьы, гашкӧ, небыд юркыд горсӧ эн эськӧ кывлы? Со, пыр ёнмӧдчӧмӧн олігмоз, ӧнія кадӧдз нин ола. Кымынысь удмурт «уджалысьяс» менӧ кокавны зілисны, ме вылӧ сы мында пеж ва кисьталісны — ме ставсӧ терпиті. Водзӧ на кута терпитны, буракӧ, мися. «Терпитім чегъявтӧг»,— шулӧны вӧлі удмуртъяс. Со сё збыль, буракӧ! Тэ том на ӧні. Та вӧсна кӧть мый тэнӧ ёна дойдӧ, зэв пыдӧ сьӧлӧмад йиджӧ. Неуна пӧрысьджык лоан да, сэтшӧм лёкторъяс вылӧ терпитӧмӧн видзӧдны кутан. Олӧмным сэтшӧм, зонмӧ, мый керан?
Удмурт «интеллигенцияным» зэв ичӧт культураа. Культура абутӧм вӧсна найӧ ас костаныс пинясьӧны, ӧта-мӧдсӧ йирӧны. «Йывмысь войтыр ас костас пыр зэв лёка, пинясьӧмӧн олӧ» — лыдди ме ӧти небӧгысь. Сійӧ тадзи и эм, буракӧ. Меным кажитчӧ, ми асьным быттьӧкӧ помся йывмам.

Мед кӧть мый лоас, тэныд со кутшӧм сӧвет — асьтӧ ёнмӧд, терпит, выдержкатӧ киад босьт:

Там, за гранью непогоды,
Есть блаженная страна.

Дырӧн-кадӧн шудыд локтас да тэнсьыд олӧмтӧ шонтас. Ӧні асьтӧ велӧдӧм вылын уджав. Кывбур гижны велӧдчы, ёна лыддьысь. Тэ ӧд, зонмӧй, том на. Тэ водзын — сы мында лун, вежон, тӧлысь! Мый сӧмын вӧчны он удит! Уна ва киссяс, уна удж на лоӧ вӧчӧма. Гашкӧ, удмурт костын, миян костын олӧм мӧд лоас. Нӧшта ӧти бур кыв шуа: медбӧръя кывбуръясыд век ӧтарӧ мичаджык и мичаджык петӧны. Неважӧн (март 5-ӧд лунӧ) Анри Барбюс дорӧ ветлі да сыкӧд тӧдмаси. Зэв бур морт. СССР-са посни войтыръяслысь литературасӧ Европа кывъясӧ вуджӧдӧм йылысь сёрнитім.
Видлы век жӧ Ижкарӧ мунны. Ижкарад туйыс паськыдджык эськӧ вӧлі. Ме Ижкарӧ кӧ локті, гашкӧ, сэки эськӧ миян костын выль организация вӧлі лӧсьӧдӧма, небӧгъяс  петісны.

Экспедиция йылысь юӧртӧмыд ёна жугыльтӧдіс.
Мыйӧн нӧ ме спекулируйті? Со Кедра Митрейӧс гусьӧн ланьтӧдӧмаӧсь жӧ! Я. Ильинӧс кӧ корисны, ме сыкӧд ог кут уджавны, экспедицияас ог жӧ мун. Кӧть мый мед вӧчасны. Кутшӧм пӧльза наысь! Сідз шу: «Ильинлӧн ки улас Герд оз кут уджавны. Это оскорбление для него». В. Чирковалы жӧ шу: Ильин кӧ «руководительӧн» лоис — ме экспедицияас ог мун.
Кутшӧмджык Андреев редакторын? Уисполкомса председатель? Сійӧ кӧ, сылы чолӧм. Пономарёвкӧд, Вассакӧд ветлӧй Луковников дорӧ — экспедиция кузя — мед регыдджык корасны, юалӧмъяссӧ мед видлаласны. Экспедицияӧ менӧ корӧм йылысь сёрнитӧй Андреевкӧд, Калининкӧд, Андрей Захаровкӧд (Уисполком). Найӧ ме дор вӧліны, менӧ поддержитасны. Ӧдйӧ, падъявтӧг вӧчӧй. Отсӧгнытӧ виччыся.

Тэнад Куӟебай Герд.

Тайӧ ичӧт письмӧсӧ Пономарёвлы сет.

Мӧскуа. 26.III.29."

Ӧшмӧс: Куӟебай Герд. Люкам сочинениос. Ермаков Ф.К. Ижевск. 2004 г. Лб. 313.