Шолом-Алейхемлы – 160

Дзик виччысьтӧг тӧдмалі (мӧдтор йылысь вӧлі мӧвпала): талун, вӧлӧмкӧ, тырӧ 160 во Шолом-Алейхем чужӧмсянь. Сійӧ, Менделе Мойхер-Сфорим да Ицхок Лейбуш Перец вӧліны идиш литература подув пуктысьясӧн. Гижис унджыкасӧ проза (висьтъяс, висьт циклъяс, романъяс). Эмӧсь сылӧн и челядьлы гижӧдъяс, и некымын пьеса.

Критикъяс шулывлісны Шолом-Алейхемӧс еврей Марк Твенӧн. (А Марк Твен сэсся асьсӧ шуис америкаса Шолом-Алейхемӧн.)

Ачым лыдди Шолом-Алейхемӧс аспиранталігӧн. Лоис гижысьыс менам сьӧлӧмӧс гажӧдысьӧн да шогӧс пальӧдысьӧн... Корсюрӧ висьтавлі сы йылысь тӧдсаяслы, а найӧ и юалісны: а коді сійӧ – Шолом-Алейхем? “Бура” тай тӧдӧ университетса том интеллигенция классикъясӧс...

Мыйла гижа коми блогӧ еврей гижысь йылысь? Медым тӧдмӧдны коми йӧзӧс мукӧд войтырлӧн культуракӧд коми кывйӧн вӧдитчиг. Кодкӧ кӧ видлас комиӧдны Шолом-Алейхемлысь гижӧдъяс – бара жӧ лоас бур.

Висьтала дженьыдика олан туй йывсьыс.

Шолом-Алейхем (Шолом Нохумович Рабинович) чужис рака тӧлысь 2-ӧд лунӧ 1859-ӧд воын Переяславын (Полтава губерняын). 15 арӧсӧн Робинзон Крузо йылысь лыддьӧм бӧрын лӧсьӧдіс еврей версиясӧ да мӧвпыштіс лоны гижысьӧн.

Школа помалӧм бӧрын велӧдіс озыр предпринимательлысь нывсӧ (Голдэ Лоеваӧс). Некымын во мысти найӧ гӧтрасисны, кӧть Голдэлӧн батьыс вӧлі паныд.

1883-ӧд восянь Шолом-Алейхем гижис идишӧн (сылӧн эм сӧмын некымын роч да иврит гижӧд). Сылӧн мог вӧлі – прӧстӧй йӧзӧс велӧдӧм, сэки этша морт тӧдіс иврит. Тесьтыс кулӧм бӧрын сылы колис ыджыд наследство. Тайӧ сьӧм вылас йӧзӧдіс идиш альманах – “Еврей йӧзкостса небӧгаин”, отсаліс том гижысьяслы.

1903-05 воясын Шолом-Алейхем оліс Киевын, уна гижис, нуӧдіс общественнӧй удж (шуам, отсаліс кишинёвса погром жертваяслы).

1905-ӧд воын погромъяс бӧрын муніс суйӧр сайӧ: Швейцарияӧ, сэсся Германияӧ. Ставмирса медводдза тыш заводитчигӧн вӧлі ыстӧма Германияысь нейтральнӧй Данияӧ.

Кувсис 1916-ӧд воӧ Нью-Йоркын чакоткаысь.

PS Аттьӧ бур йӧзлы редактируйтӧмысь!

Нотаяс нимъяс йылысь

Нотаяслы нимсӧ XI нэмын сетӧма Помпоза манастырысь Ареццоса Гвидо манак. 

Сійӧ босьтӧма Пыртысь Иоанлы енкып (гимн): 

  Ut queant laxis 
  resonare fibris 
  Mira gestorum 
  famuli tuorum, 
  Solve polluti 
  labii reatum, 
  Sancte Iohannes. 

(“Медым веръясыд тэнад аслас гӧлӧснас вермисны сьылӧмӧн ошкыны тэнсьыд шемӧсмӧдана вӧчӧмторъястӧ, весав миян пежасьӧм вомъясысь мыжнымӧс, Вежа Иоанӧй!”) 

Быд визьлӧн (медбӧръяыс кындзи) медводдза шыпасъясыс и лоисны нота нимъясӧн: Ut (сёрӧнджык сійӧс пӧртӧмаӧсь Do-ӧ), Re, Mi, Fa, Sol, La. Ӧнія прансузъяс вӧдитчӧны и Ut нимӧн. 

Si нотаыс вӧлі содтӧма бӧрынджык (буракӧ, Sancte Ioannes кывъяслӧн медводдза шыпасъясысь).

PS Ыджыд аттьӧ Сергей Елфимовлы отсӧгысь!

"Пасъяс синтӧмлӧн" да "Тӧвйыв Варыш" лыддьӧм бӧрын

Ӧкмысдасӧд во бӧрся серпасыс:
лэбӧ Гарпия, сынӧд вундалӧ —
синтӧммӧм йӧзӧс гуӧ тойлалӧ. 

Дас ӧкмысӧд во бӧрся серпасыс:
кыссьӧ Гундыр, водӧ сёртасӧ —
Варышъяс вылӧ лёка серавлӧ. 

Торъя образъяс — 
Ӧткодь пытшкӧсыс.

 

вежӧма 19.11. 2021

Эй, Джанкой: еврей коммуна йылысь сьыланкыв

20-30-ӧд воясын еврейяс овмӧдчӧмаӧсь Крымӧ канму проект серти. Сэсся проектсӧ дугӧдӧмаӧсь, а еврей автономиясӧ лӧсьӧдӧмаӧсь Ылі Асыввылын (ӧнія ЕАО).

Джанкойса еврей коммуна йылысь эм ӧти гажа сьыланкыв - "Hey, Zhankoye". Аддзи англичан кыв вылӧ стӧч вуджӧдӧм да гижи коми подстрочник.

Севастопольӧ мунігӧн
Симферопольсянь неылын
Аддзанныд неыджыд станция.
Мыйла бара колӧ шудтӧ корсьны мукӧдлаын?
Тайӧ аслыспӧлӧс станция
Джанкойын, жан, жан, жан.

Припев

Эй жан, эй Джанкой
Эй жанвили, эй Джанкой
Эй Джанкой, жан, жан, жан.

Еврейяс, висьталӧй меным,
Кӧні менам Абраша вок?
Сійӧ веськӧдлӧ тракторӧн поездӧн моз.
Лея тьӧт кӧсилкаӧн,
Бейла уджалӧ молотилка вылын
Джанкойын...

Припев

Коді шуӧ, еврейяс пӧ сӧмын вузасьысьяс
Да сёйӧны сыла шыд миндальӧн,
Но оз вермыны лоны уджалысьясӧн?
Сӧмын миян вӧрӧгъяс тадзи сӧрӧны -
Еврейяс, сьӧвзям налы чужӧмъясӧ,
Сӧмын видзӧдлӧй миян [Джанкой вылӧ] жан, жан, жан...

Припев

Мӧвпъяс

Тадзи гижӧмаӧсь сё во сайын кымын:

"Тіянлысь, Варыш кодь 
Полысьтӧм сьӧлӧмъяс, 
Сьылам ми вылӧм! 
Тіянлысь, бордъяяс, 
Пӧткаяс-лэбачьяс, 
Ошкам ми олӧм! 
Мед тэ кулін кӧ, Варышӧй, — 
Бур тэнад пом!"

Тадзи гижӧны ӧнія кадӧ:

"Со юр югдӧдны кӧсйис миян гут, 
Но олӧм 
Тӧдӧмлунъяссьыд на дона!"

Но, дона ёртъяс, мӧвпыштӧй, коді тіянлы веськыд туй индалысь: Варыш али Гундыр? Кыдзи кӧсъянныд овны: рудіник гут моз, коді регыдӧн веськалас черань везйӧ, кодлы гырысьджыкъяс оз сетны юрсӧ югдӧдны да весиг виӧны, али морт моз?

"Менам юр вывтыр дзик удж, кыдзи верман — сідзи-й гиж" — 2

Бара "Коми блогйысь" котырным кыдзкӧ ланьтіс. Ачым нинӧм эг на гиж: выльвося гажлунъяс дырйи корректируйті Владимир Попов гижӧдӧн текст файлъяс да коми онлайн небӧгаинысь ӧшыбкаяс веськӧдлі. Мукӧд корректорскӧй удж нуӧда и. Корсюрӧ кутшӧмкӧ отсӧг корӧны дай бара планъясӧй торксьӧны. Нӧшта универын удж эм... Сідзкӧ, энӧ дивитӧй. Но ставыс кӧ лоас бур, тайӧ вежоннас Ловзьӧм ловзяс. И мукӧдъясӧс чуксала: гижӧй, дона ёртъяс!

МАРИ ГИЖӦД ЛУНӦН!

Ӧшым тӧлысь 10-ӧд лун – мари гижӧд лун. Аддзи та йылысь юӧртӧм “Коми енкӧла” котырысь да босьтчи пуктавны сэтчӧ комиӧдӧм мари кывбуръяс: и аслым ликбез нуӧді, и коми йӧзӧс тӧдмӧдышті мари гижӧдӧн. 

Таысь кындзи, лӧсьӧді Коми тӧданін сайтын “Комиӧдӧм мари гижӧд” лист бок. Гашкӧ, эг ставсӧ пукты; тӧданныд кӧ нӧшта кутшӧмкӧ гижӧд йылысь, висьталӧй. Алексей Бахтинлӧн кывбуръяс лист бок вылас абуӧсь, сійӧ рочӧн гижис да. 

Жаль, вывті этша важ мари гижӧд комиӧдӧма. Со мый лыдди ӧтуввезйысь: 1907-ӧд восянь 1913-ӧд воӧдз “Марла календарь” быд вося журналын йӧзӧдӧмаӧсь мари гижӧд (ёнджыкасӧ кывбуръяс, сёрӧнджык петавлісны ворсанторъяс да проза). Мари литература подув пуктысьяс пиын вӧліны Сергей Чавайн, Валериан Васильев (сылӧн вӧлі Ӱпымарий гусяним – Уфаысь мари; чужан нимыс – Вастаев Темьян Гайсинович), Гурий Кармазин (Эвайн), Г. Микай (сійӧ жӧ Михаил Степанович Герасимов), Павел Глезденёв (чужан нимыс Мендиарын Ислам-Гарей, литература гусянимыс Пагул Ача), Александр Конаков да мукӧдъяс. А комиӧдӧма сӧмын Сергей Чавайнлысь куим кывбур: “Рас”, “Асыв” да “Мелі-мыла миян сьылӧм...”. Революция бӧрын литератураӧ пырисны Никон Игнатьев, Шабдар Осып (Шабдаров Иосиф Архипович), М. Шкетан (Яков Майоров), Андрей Эшкинин... но налысь некутшӧм  комиӧдӧм гижӧдтор ме эг вермы аддзыны. Со и артмӧ: медым бурджыка тӧдмасьны “братскӧй литератураӧн” (кыдзи гижлӧмаӧсь 1950-60-ӧд воясся “Войвыв кодзув” журналын), колӧ либӧ роч вылӧ вуджӧдӧм лыддьыны, либӧ мари кыв велӧдны. Лоа зэв рад, коми гижысьяс кӧ ышӧдчасны да комиӧдасны мыйсюрӧ мари литература классикаысь!

PS Став йӧзӧс, коді тӧдӧ мари кыв – чолӧмала!